QUBBAT Ạs-̣sAHRA

De befaamde “Koepel van de Rots” (qubbat ạs-̣sahra) op de Moriahberg in oud-Jeruzalem, is het oudste kunstwerk van de moslimarchitectuur en tevens één van de prachtigste voorbeelden ervan. Het gebouw, met zijn (binnen de islam) unieke architecturale stijl, is géén moskee maar een religieus schrijn. Het is gebouwd op de westelijke helft van wat sedert de militaire annexatie van Jeruzalem door Israël (in 1967) de "Tempelberg" wordt genoemd,[1] boven de rots waarop Abraham, volgens de joodse traditie, zijn zoon zou hebben willen offeren. De koepel maakt deel uit van een architecturaal complex dat het gehele plateau beslaat, met aan het andere eind van de N-Z as de al-Aqsa moskee (zie foto van de Koepel doorheen de dubbele toegangsarcade, en foto, vanaf de Koepel, doorheen dezelfde poort, richting al-Aqsa). Het geheel werd later bekend als al-haram ash-sharîf, of het Nobele Heiligdom.[1bis] Bouwheer van het kunstwerk (dat blijkens inschriften voltooid werd A.H. 72 of 691/2 nK) was de Umayyadenkalief ^cAbd al-Malik (685-705) - en dus niet, zoals de oude benaming ervan als 'Moskee van Omar' aangeeft, de tweede kalief. Op zijn munten verwees ^cAbd al-Malik naar zichzelf als khalîfat Allâh, "stedehouder Gods" (in plaats van het latere khalîfat rasûl Allâh, "stedehouder van Gods gezant"). Onder zijn bewind kwam er een proces van islamisering van de administratie, enz. van het rijk op gang.  

Het gebouw, opgetrokken in Byzantijnse stijl (“het is één van de best bewaarde Byzantijnse monumenten”) maar met ook Perzische, artistieke invloeden, is achthoekig. Het wordt overdekt door een centrale (houten) koepel die aan de buitenzijde bekleed is met verguld koper; de diameter van de koepel is ruim 20 m. De christelijke Heilige Grafkerk (gebouwd 335, op last van Constantijn de Grote) heeft er allicht model voor gestaan. Ook andere christelijke monumenten worden met de Rotskoepel geassocieerd (zoals het San Vitale, in Ravenna; de Palatijnse kapel, in Aken; de kathedraal in het Syrische Bosra...), maar niet één ervan bezit dezelfde geometrische perfectie. Behalve door die unieke vorm, wordt het gebouw ook gedefinieerd door de veelkleurigheid van de marmer- (benedenhelft) en mozaïekversiering (bovenhelft), zowel van binnen als van buiten (maar de buitenmozaïek werd in de 16de eeuw, onder de Osmanen, vervangen door veelkleurige keramiek)

Zie Richard Hoogland, Architectuur en Kunst, in: Driessen (1997), p. 310. Voor een diepgaande studie over het bouwwerk, zie nu Oleg Grabar, The Shape of the Holy: Early Islamic Jerusalem (Princeton 1997); ik baseer me op de bespreking van het boek door Peter Partner, in: The New York Review of Books, XLV, nr.  2 (February 5, 1998), pp. 27-28.  Adang, in: Driessen (1997), p. 232, verwijst naar een veel ouder artikel van Grabar, The Umayyad Dome of the Rock in Jerusalem, in: Ars Orientalis, 3 (1959), pp. 33-62. Zie ook A.Rippin, Muslims. Their Religious Beliefs and Practices, 2001², pp. 61-65.

Het bouwen ervan had misschien een intern-islamitische, religieus-politieke functie: Mekka, in deze periode, was in handen van een tegenkalief, en het schrijn was wellicht bestemd als bedevaartsplaats, met mogelijkheid tot typische bedevaartactiviteiten, zoals de ommegang, binnen de colonnades (zie foto van interieur). Tegelijkertijd had de Rotskoepel ongetwijfeld de symbolische functie de 'imperiale' ambities te onderstrepen en bevestigen van het jonge moslimrijk, als overwinnaar op en historische erfgenaam van de Byzantijnse en Perzische rijken, alsook de religieuze aanspraken van de nieuwe religie, "de islam", als "abrahamitische" verkondiging. Die “architecturale proclamatie” (Grabar)[2] van de triomf van de islam, met name op het christendom,[3] werd ook tekstueel onderstreept, nl. in de 240 m lange, kalligrafische tekstband die (hier voor het eerst) werd aangebracht rondom de colonnade (buiten- en binnenkant), binnen het schrijn. De inscriptie is uniek genoemd “wegens de nadruk die ze legt op de relaties tussen islam en christenheid”.[4] Terwijl ze de nieuwe religie uitdrukkelijk als "islam" benoemt, bevat ze o.m. de volgende aansporing - het gaat om een passus uit de Koran, nl. sura 4, v. 171 (L):[5]

¶ Mensen van het boek! Gaat niet te ver in jullie godsdienst en zegt over God alleen maar de waarheid. De masieh, ^cÎsâ, de zoon van Marjam, is Gods gezant en Zijn woord dat Hij richtte tot Marjam en een geest bij Hem vandaan. Gelooft dan in God en Zijn gezanten en zegt niet: 'Drie'. Houdt daarmee op, het is beter voor jullie. Immers, God is één god. Geprezen zij Hij! Dat Hij een kind zou hebben!

Niettegenstaande die kritiek op het christelijke 'tritheïsme', manifesteert de gehele inscriptie, aldus Grabar, een opvallend verzoenende houding t.a.v. de christenen.[6] De Rotskoepel m.a.w. beoogde de ideologische betekenis van het christelijke Jerusalem te transformeren in iets dat meer aanvaardbaar was voor moslims - niét, die betekenis simpelweg te loochenen.[7]

Ook de plaats van de Rotskoepel is natuurlijk zeer betekenisvol: eens had zich op deze Moriahberg (veeleer een heuvel, natuurlijk) de joodse Tempel bevonden, die voor de eerste maal opgericht was door Salomon (de Koepel van de Rots staat op het voorplein van die voormalige tempel), en die later, "overeenkomstig Jezus' profetie", door de Romeinen verwoest was.[8] Opvallend genoeg, hadden ook de christelijke keizers de ruïne in dezelfde desolate toestand gehouden als hun heidense voorgangers - wellicht “as a symbolic religious gesture of the culpability of the Jews” (Partner, l.c.). Des te significanter daarom was het gebaar van de tweede kalief, ^cUmar, om in 637-38 bij de overgave van de stad precies op de Moriahberg te komen bidden.[9]

In de Koran, met sura 17, bijgenaamd "de Nachtreis" (al-isrâ'), weliswaar nog heel vaag,[10] en vervolgens uitdrukkelijk in de latere legende van Muhammads "Nachtelijke Reis" naar Jerusalem en zijn "Hemelvaart" aldaar, en het daarbij aansluitend, jaarlijks terugkerende feest van de "Nacht van de Hemelvaart" (laylat al-mi^crâj) - gevierd op de 27ste dag van de 7de maand, Rajab -, heeft al-haram ash-sharîf voor moslims een unieke religieuze markering gekregen.[11] Tot 1962 werd de hajj naar Mekka traditioneel combineerd met een bedevaart naar Jeruzalem.

Afsluitend: zowel het judaïsme als het christendom, zo wou met dit indrukwekkende complex gezegd zijn, hadden in de islam niet zozeer hun meester of vijand, als wel hun meest ware expressie en finale "voltooiing" gevonden.[12] Of: hier spreekt ontegensprekelijk het bewustzijn van de moslims dat Profeet Muhammad niét gekomen was om de universele menselijke geschiedenis te vernietigen, maar integendeel om haar in vervulling te doen gaan.

TERUG NAAR  "Wortels" TERUG NAAR "Klassiek Arabisch Denken" TERUG NAAR "LINKS"

Noten:

[1]. "'Tempelberg' is koloniale Newspeak die opdook na de verovering van Jeruzalem in 1967. Daarvoor hadden alle media (en ook de reisgidsen) het over de berg Moriah. Wat de kristenen De Klaagmuur noemen en de joden de Westelijke Muur of de Tempelmuur is volgens de archeologen een constructie waarvan de onderlaag (de dikke blokken) door de Romeinen zijn gebouwd en de bovenlaag (de kleinere, meer regelmatige stenen) door de Arabieren. Tempelberg is dus een nogal surreëel woord: er is geen Tempel te zien, en eigenlijk ook geen berg, maar een esplanade (de afgeknotte top van Moriah). Op het Haram al Sharif (Edele Heiligdom) staan niet enkel de Rotskoepel en de Al Aqsa, maar nog een reeks kleinere moslim heiligdommen, waarvan er twee ook belangrijk zijn voor de kristenen: De woonnis van Maria (die volgens de Moslims een tempeldienares was) en de wieg van Jesus" (email-noot van Lucas Catherine).

[1bis]. Zie voor info over het gehele complex, de Online gids, "The Noble Sanctuary", URL: www.noblesanctuary.com. Voor een cartografische situering van het complex binnen "oud-Jerusalem", zie het kaartje [afkomstig uit De Volkskrant, n.a.v. de door de Israëli's verrichte graafwerken onder de al-Aqsa, die de begrijpelijke woede uitlokten van de Palestijnse moslims, 19.02.07].

[2]. Eén van de meest opmerkelijke aspecten van het islamitische Haram ash-Sharif complex (d.w.z. de Rotskoepel en de andere ermee verbonden constructies: de al-Aqsâ Moskee en de Dubbele Poort - alle drie gebouwd op een noordzuid-as) is “the dramatic isolation of its main buildings and their complete detachment from the complex jumble of the rest of the city”, Partner, l.c.; de enorme open ruimte van de site staat in een opvallend contrast met de 'typisch' moslimse urbanisatie, die geen functie had voor de publieke markten en pleinen die de steden hadden overgeërfd uit de Grieks-Romeinse oudheid (open ruimtes werden gewoonlijk binnen het private domein gehouden). Het dramatische effect van die geïsoleerde positie is ook vandaag nog aanwezig (zie foto). Grabbar's uitdrukking “architecturale proclamatie” lijkt dus niet ongepast.

[3].  De Rotskoepel is, zoals gezegd, een toonbeeld van 'Byzantijnse' kunst. Ook de verplaatsing van het zwaartepunt van het rijk door de Umayyaden, nl. van Arabië naar Syrië, moet allicht mede in deze context geplaatst worden.

[4]. Door Oleg Grabar, in een bundel van 1976, geciteerd bij Fowden, o.c., p. 142 n.

[5]. De inscriptie is daarmee het oudste bewaarde testimonium voor de Korantekst (andere in de Rotskoepel weergegeven passages die de “islamitische christologie” weergeven, zijn bv. s. 17, 111; 19, 34-37, 112). Ik volg de vertaling van F.Leemhuis.

[6]. Zo stipt Grabar aan dat de keuze van Koranverzen wellicht bewust een aantal problematische dogma’s i.v.m. Jezus vermijdt (zoals zijn maagdelijke geboorte, dood en verrijzenis). Cf. Partner, o.c., p. 27.

[7]. D.w.z.: “the history of the Dome of the Rock seems to confirm the picture of an early Islam that, although imperialist, was willing, up to a point, to tolerate the culture of its Christian adversaries”, Partner, l.c., in zijn weergave van het boek van Grabar. Rippin (2001), p. 64, stipt aan dat het gebouw tegelijkertijd - in een periode toen er nog geen sprake was van een uitgewerkte moslimidentiteit - ook aan de eigen gelovigen spirituele leiding moest geven: "That is, the Dome was built as a symbol of, and a vehicle for, the emergence of the self-definition of Islam over against Christianity... Its construction served to indicate the gradual emergence of Islamic identity in a form expressive and meaningful for all to behold".

[8]. De eventuele, oorspronkelijke tempel van Salomon (de historiciteit ervan is betwistbaar) was verwoest door de Assyrische koning Nebukadnezar en werd (herop)gebouwd door koning Herodes (73-4 vK), die een aantal grote bouwwerken op zijn actief heeft. Onder de Romeinen, werd hij een eerste maal verwoest in 70 nK, door de troepen van keizer Titus. In 135 nK, met het neerslaan van de Bar Kochba revolte, werd de gehele site verder verwoest.

[9]. Jerusalem (al-Quds, "de Heilige"), dat reeds in 614 met militair geweld was ingenomen door de Perzen (die het bestuur hadden toevertrouwd aan de minderheid van joden die er nog woonden), had zich zonder verzet onderworpen aan het nieuwe moslimregime: ^cUmar (634-644) was - zonder troepen - in 637-38 die overgave komen aanvaarden. Hij had daarbij de uitnodiging afgewezen om samen met de christelijke patriarch in diens kerk te bidden - met als argument dat hij de kerk daarmee in de toekomst tot een heilige plaats voor moslims zou hebben gemaakt, zodat de christenen de toegang zou ontzegd worden. In plaats daarvan had hij gekozen om te gaan bidden tussen de ruïnes en de rommel op de Moriahberg.

[10]. S. 17, 1: ¶ Geprezen zij Hij die Zijn dienaar [Muhammad] bij nacht een reis liet maken van de heilige moskee naar de verste moskee (al-masjid al-aqsâ) waarvan Wij de omgeving gezegend hebben om hem iets van Onze tekenen te tonen”. Volgens de meeste Korancommentatoren wordt hiermee op Jeruzalem (Arabisch: al-Quds, "de Heilige") gealludeerd. Na hun inname van de stad bouwden de moslims op het zuidelijke einde van de Moriahberg eerst een houten moskee en nadien, na de bouw van de Rotskoepel,  de voorganger van de huidige al-Aqsâ moskee. Merkwaardig genoeg, bevatten de Koranverzen op de tekstband van de Rotskoepel geen enkele allusie op de nachtelijke reis van de Profeet, van Mekka naar Jeruzalem. Voor een (interactieve) panoramische foto van het interieur van de al-Aqsâ moskee, zie URL van Visual Dhikr, http://www.visualdhikr.com/extra/aqsa_pano.php (Adobe Flash Player 9).

[11]. Volgens de latere traditie werd de Profeet door het gevleugelde paard Burâq naar Jerusalem gevoerd (om hem nog dezelfde nacht terug te brengen naar Mekka: voor een latere, Perzische miniatuurvoorstelling hiervan, klik hier). Op de Moriahberg, boven de rots van Abraham, was hij dan door aartsengel Gabriël omhoog gevoerd door de zeven hemelen (dit is Muhammads mi^crâj, of 'hemelvaart') en voorgesteld aan zijn voorgangers-profeten, zoals Jezus, Mozes en Abraham. Zie Adang, in: Driessen (1997), pp. 230-231.

[12]. Een ander, indrukwekkend voorbeeld van architecturale integratie van de christelijke “voorgeschiedenis” van de islam, levert natuurlijk ook de Grote of Umayyadenmoskee in Damascus (gebouwd tussen 706 en 714, onder kalief Walid)). Deze prachtige moskee is gebouwd op de plaats waar voorheen de christelijke basiliek stond (die zelf de plaats had ingenomen van een Romeinse Jupitertempel). Byzantijnse kunstvormen zoals fresco’s en mozaïeken (cf. de gigantische mozaïek in de galerij rond de hof, met uitbeelding van de veroverde steden en landschappen: gedeeltelijk bewaard), evenals het voor een basiliek typische dwarsschip (het zeer hoge dwarsschip in deze moskee wordt bekroond door de koepel van de zgn. maqsûra, of loge der kaliefen) en de zuilencolonnades werden door de islamitische bouwmeesters in de nieuwe moskee opgenomen. Dit oudste voorbeeld van de zgn. Syrische of transeptmoskee stond nadien ook model voor o.m. de Grote Moskee van Cordoba.  Zie voor een korte beschrijving, Hoogland, in: Driessens (1997), p. 310.