Aan "Regsamkeit" heeft het de Ionische Grieken inderdaad niet ontbroken, en dat van bij de start. De Ionische nederzettingen - oorspronkelijk meer dan twaalf, maar ca 800 opgegaan in de zgn. "Dodekapolis" (Twaalfstedenbond) - hadden hun ontstaan vermoedelijk te danken aan de grootschalige expedities (volksverhuizingen?) die vanaf het midden van de 11de eeuw van op het Griekse vasteland georganiseerd waren. De 'bewegingsoorzaak' daartoe was de ineenstorting geweest van de zgn. Mykeense beschaving[4] . Aan het bestaan van de bureaucratisch georganiseerde paleisstaatjes was daarmee een bruusk en gewelddadig einde gesteld (de burchtmagazijnen van o.m. Mykene, Tiryns en Pylos zijn bijna gelijktijdig in de vlammen opgegaan). De Mykeense ondergang was evenwel maar een onderdeel van een meer omvattende catastrofe - "één van de grootste aller tijden" (Myres) - die het gehele oostelijke deel van de Mediterrane wereld trof, gepaard ging met massale migratie en invasiebewegingen, en tot de ineenstorting leidde van de grote theocratische rijken in het Midden-Oosten (met uitzondering van Egypte)[5] .

Ook al ging het bij de ondergang van de Mykeense paleiscultuur niet om een genocide, maar in de eerste plaats om de ineenstorting van organisatiestructuren [ 6]; ook al was er een continuïteit - niet enkel

"in de grondstructuren van het volk, de taal, het vestigingsgebied, de voedingsbronnen enz., maar zeker ook op deelgebieden van de hogere structuren als de religie (dezelfde goden), de mythe (dezelfde inhoud) en hoogstwaarschijnlijk ook in de woordkunst"[7];

toch mag het destructieve impact ervan - in de eerste plaats op de menselijke psyche, maar ook materieel, cultureel (bijvoorbeeld het totaal verdwijnen van het bestaande schriftsysteem) en institutioneel - zeker niet onderschat worden. Zoals J.L.Myres het al in 1927 schreef, in zijn studie The Political Ideas of the Greeks, pp. 19-20:

"The historical crisis, which brought to ruin almost all that an older culture had achieved and accumulated, has been revealed, so soon as we began to discover even the outlines of it, as one of the great catastrophes of all time. Seldom, in any region, has any body of men had so completely to begin over again, with such utter devastation of habitual resources, with so radical emancipation from habitual safeguards and controls, as the founders of the city-states, among the islands and around the shores of the Greek Archipelago, in the Early Iron Age".

Deze "duistere periode"[ 8] , met wat ze impliceerde aan sociale chaos en menselijke ellende, was het vertrekpunt voor een nieuwe ontwikkeling, óók op het vlak van de cognitieve structuren. Julian Jaynes, in zijn spraakmakend boek, The Origin of Consciousness in the Breakdown of the Bicameral Mind (1979), p. 256, formuleerde het als volgt: "This ruin is the bitter soil for the growth of subjective consciousness in Greece".

De mensen die erbij betrokken waren, werden noodgedwongen, en meestal op een gewelddadige manier, losgerukt uit hun vertrouwde, traditionele patronen, en geconfronteerd met totaal nieuwe, onvoorziene problemen. De overgeleverde voorstellingen en structuren konden geen oplossing bieden: "de goden zwegen"[ 9] . Bovendien, wanneer met name de "Ioniërs" [10] via Attika (dat gespaard was gebleven) naar Klein-Azië trokken, hadden ze hun graven, akkers, huizen enz. - waarrond zich eeuwenlang hun religieuze praktijk (vooroudercultus) had georganiseerd - moeten achterlaten. Die gedwongen scheiding bracht ongetwijfeld een belangrijke verzwakking met zich van de ancestrale, diep verankerde religieuze bindingen, en dus ook van de ideologische 'belasting' die daarmee gepaard ging (zie Myres' "habitual safeguards and controls") [11].

2. HOMEROS

Van de hierboven geschetste "vervreemding" - met Piaget zouden we kunnen spreken van een vorm van historische "decentrering" - vinden we een duidelijke neerslag in de godenwereld van het homerische epos[12].

De betekenis, echter, van het heldenepos - Ilias en Odyssea, beide toegeschreven aan Homeros en te dateren ca 735 vK [13]- reikt veel verder. Vrucht van een eeuwenlange orale traditie, hield het de herinnering levendig aan een glorierijk (d.w.z. geïdealiseerd) verleden. Als zodanig heeft het een zeer belangrijke cultureel-psychologische rol gespeeld: het homerische "heldendicht", zou men kunnen zeggen, met zijn verhalen over de heroën van weleer - Achilleus, Agamemnoon, Odusseus, enz. - diende deze "déracinés" als een "Ersatz" voor de verloren organische band met het eigen verleden. Zoals Jaynes, l.c., het nogmaals erg beeldrijk uitdrukt:

"Poems are rafts clutched at by men drowning in inadequate minds. And this unique factor, this importance of poetry in a devastating social chaos, is the reason why Greek consciousness specifically fluoresces into that brilliant intellectual light which is still illuminating our world" .

Als tekst geconstitueerd dank zij de introductie van het alfabetische schrift, gaf het homerisch epos aan de Ionische aristocraten een besef van culturele identiteit[14] .

Maar laten we ons toch niet te veel (mis)leiden door Jaynes' beeldspraak: Ilias en Odyssea zijn als literaire werken niet zelf gecomponeerd midden "a devastating social chaos", wel integendeel. Hun creatie was onderdeel van een algemene culturele heropleving: de zgn. "Renaissance van de 8de eeuw", die veel verder reikte dan Klein-Azië's kusten alleen. Ze waren de uitdrukking van "het samenvloeien van oude herinneringen met het vitale gevoel, een eigen nieuwe toekomst te willen"[15] . De Ionische aristocratie, niet enkel in Ionië maar ook op de Egeïsche eilanden en Euboia [16] speelde een steeds actievere rol, in veroveringsoorlogen, kolonisatie en internationale zeehandel. Ze ging nu genieten van

"toenemende welvaart, meer kennis van de wereld, groeiende import van luxe goederen, een meer verfijnde leefstijl, hernieuwde aandacht voor het oude geloof door cultus en tempelbouw, de overwinning van de eeuwenlange teruggetrokkenheid door koloniale expansie" [17].

Ze verwierf een nieuw zelfbewustzijn, en dat bracht een nieuwe "sterke representatiebehoefte", een behoefte aan zelfbevestiging met zich mee. Homeros, die eventueel zelf tot die adel behoorde, en alleszins gedicht heeft "vanuit een volledige verinnerlijking en een totaal inleven in het aristocratische wereld en mensbeeld" [8], heeft met zijn heroïsche epen het "monument" opgericht dat aan die behoefte voldeed[19] .

Belangrijker nog is dat we in deze epische teksten de aanzet vinden van een zoektocht naar en creatie van een menselijke "zelf". Weliswaar overheerst - vooral dan in de Ilias - een voorstelling van zaken waarin menselijke beslissingen en handelingen hun oorsprong lijken te hebben, niet in de interne plannen, overwegingen en motieven van de mensen zelf maar in externe krachten, de "goden" [20]. Zo bijvoorbeeld in Ilias 1.193 e.v., waar godin Athena Achilleus ervan weerhoudt zich met zijn zwaard op Agamemnoon te storten (vert. De Roy van Zuydewijn):

"En terwijl hij zo dacht en overwoog wat hij doen zou
reeds uit de schede trok hij zijn zwaard - daalde plotseling Athene
neer van de hoge Olympos; zij was door Hera gezonden,
die om hen beiden evenveel gaf en bezorgd was. Van achteren
naderde zij en trok aan zijn rosblonde haren Achilles,
hem alleen zichtbaar; niemand der andere aanwezigen zag haar.
Stom van verbazing keerde Achilles zich om...".

Goden liggen ook aan de oorsprong van menselijke ruzies (Il. 4, 437v.; meer in het bijzonder aan de Trojaanse oorlog zelf, 3.164v., waarvan zij bv. de 'strategie' plannen, 2.56v., de afloop, enz.). De goden verlenen daarmee een grotere ('kosmische') betekenis en waardigheid aan het menselijk handelen.

Maar daarnaast stoten we ook op passussen waar de aanleiding voor iemands daden  in hemzelf wordt gezocht, zij het dan in één van zijn, onderling niet-gecoördineerde organen: fysische organen zoals maag, hart, longen en lever, maar ook 'psychische' als de θυμός (thumós), zetel van lichaamswarmte, moed, élan, woede, enz., en de vόoς (nóos), waarmee gepland en ge/herkend wordt. Die organen "dragen" a.h.w. dit over het lichaam versnipperde bewustzijn. Volgens Vroon, Stemmen van vroeger. Ontstaan en ontwikkeling van het zelfbewustzijn (1978), p. 106, mag in sommige gevallen zelfs gesproken worden van "prereflectie", namelijk

"in die zin, dat iemand een discussie met één van zijn orgaansystemen aangaat, of liever gezegd, met de sensaties die in een orgaan of plaats in het lichaam worden gevoeld "[21].

Tenslotte, moet onderstreept worden dat Homeros' Ilias veel méér is dan een geslaagde expressie van een eeuwenoude, traditionele "heroic outlook": dit epos is ook en vooral een kritische reflectie over en invraagstelling van de traditionele heroïsche samenleving en haar waarden. Dat gebeurt dan bovenal via de centrale held, Achilleus. Het hoger vermeld conflict tussen hem en koning Agamemnoon brengt bij Achilleus een echt  vervreemdingsproces op gang, dat hem niet enkel doet breken met de sociale (heroïsche) code die tot dan toe zin had gegeven aan zijn leven; het is ook de start van een soort van  "zelfreflectie" en een leerproces die pas in de slotzang tot afsluiting komen. In tegenstelling tot andere helden (ook in de latere tragedies), m.a.w., maakt Achilleus een "ontwikkeling" door, doorheen het epos; hij  "creëert zichzelf", en is maar af, compleet, wanneer het gedicht compleet is, namelijk in zang 24 (de verzoening met Priamos en de vrijgave van Hektoors lijk). Het hoofdthema van het epos, namelijk Achilleus'  "wrok" (μῆνις, mènis), gaat daarmee functioneren als de motor van "a search for himself" en de creatie van een meer geïnterioriseerd, dieper mens- en zelfbegrip[22].  

In de jongere Odyssea komt die bewustzijnsontwikkeling nog centraler te staan, in die mate dat men de maritieme zwerftochten van Odusseus, tijdens zijn jarenlange terugkeer van Troje naar Ithaka en 'zijn' Penelope, kan bestempelen als een "zoektocht naar het zelf"[23]. Jaynes:

"it is a story of identity, of a voyage to the self that is being created in the breakdown of the bicameral mind"[24].

Deze historische mentale ontwikkeling[25]  heeft dan haar eerste beslag gekregen met de doorbraak van de zgn. "Lyric Age" - vanaf ca 650, met dichters als Archilochos en, nadien, Sappho van Lesbos. Het "heroïsche tijdvak", met de onbetwiste suprematie van de adel, maakte dan plaats voor de wereld van het individu, de polis en de ontdekking van het innerlijke "ik", met zijn eigen leven en emoties.

Volledigheidshalve moet worden opgemerkt dat er in meer recente publicaties (die geleid worden door de sterke, zoniet anti-sociologische, literair-wetenschappelijke methodologie van de "Nieuwe Kritiek"), scherpe kritiek is geformuleerd op bovenstaande, "historisch-psychologische" interpretatie van o.m. de homerische teksten. Verwijzen we, ter illustratie, naar R.L. Fowler.  In diens bundel, The Nature of Early Greek Lyric (1987), meer bepaald in het opstel "Homer and the Lyric Poets", geeft hij de bezwaren weer die ingebracht zijn tegen wat hij de "Fränkel-Snell school" noemt[26] .

De betrachting van die (sociologische) "school" , namelijk vanuit een vergelijkende studie van literaire teksten (Homeros, Hesiodos, de lyrici) en hun woordgebruik de "Geistesgeschichte" van een bepaalde periode te reconstrueren, wordt radicaal in vraag gesteld. Meer bepaald wat Homeros betreft, stelt Fowler dat die interpretatie voorbijgaat aan de eigen aard van de epische stijl en zegswijze alsook aan de vereisten van het epische genre als zodanig. In de hedendaagse Homerosstudie, trouwens, is omzeggens iedereen het erover eens dat de epische tekst in belangrijke mate bepaald is door een uit de orale epiek overgeërfd traditioneel taalgebruik (zie de zgn. "formules", d.w.z. min of meer vaste zinswendingen, die regelmatig terugkeren) [27]. In verband met de interventie vanwege de goden spreekt Fowler van een radicale "misvatting" van hun karakter door de "school" [28] . En ingaande tegen de vereenzelviging Homeros= aristocratie en lyriek= polis, stipt hij aan dat de polis niet pas nà Homeros tot ontstaan kwam: "in (Homer's) time the institution was well on its way to maturity" (p. 7). Tenslotte, en misschien nog het meest belangrijk van al, schaart hij zich achter de opmerking van één van de critici (Hugh Lloyd-Jones), namelijk "that scholars have been too concerned with tracing cultural developments" (p. 13). Ook al is het evident dat samenlevingen evolueren, in dit geval heeft men tevéél ontwikkelingen gevonden, én men heeft ze beschreven "in verkeerde termen":

"The idea that human beings had to 'discover the mind' implies that they were once ignorant of individuality, and reflects outdated anthropological theory" (l.c.).

We kunnen, en moéten ons natuurlijk vragen stellen bij deze hedendaagse, sterk antihistorische trend (in dit geval: de trend, literatuur louter àls literatuur - cf.  Derrida's beruchte "il n'y a pas de hors-texte!" - te benaderen en niét als een tijdsdocument). Toch is het zeker niet helemaal ten onrechte dat de wat naïeve 'evidenties' van de historiserende interpretatie doorprikt worden.

3.   Economisch.

Laten we terugkeren naar de vestiging en de ontwikkeling van de Ionische Dodekapolis [29].

Dezelfde ineenstorting van de zgn. bronstijdbeschaving, die hen het Griekse vasteland had doen verlaten, maakte het voor de Griekse immigranten, in de 11de eeuw, ook mogelijk zich te vestigen op de kusten van Klein-Azië. Zij arriveerden immers in

"een politiek en cultureel vacuum, veroorzaakt door de belangrijke vernietiging en desintegratie van de bronstijdbeschavingen van Klein-Azië. Er is een opvallende afwezigheid merkbaar van machtige of cultureel gesofistikeerde buren" [30] .

De nieuwe vestigingen - die desondanks moesten veroverd worden op een endogene bevolking: Milete bijvoorbeeld op de Kariërs, die blijkbaar werden opgeslorpt - waren klimatologisch zeer goed gelegen (het "Ionisch klimaat" werd legendarisch). Maar wat hun economische ligging betreft, wordt in de meer recente vakliteratuur ontkend dat die al van in den beginne zeer gunstig was:

"Vasteland Ionië lag in het begin van de 7de eeuw noch op het eindpunt van een belangrijke karavaanroute doorheen Anatolië (zoals eens verondersteld werd) noch op de directe zeeroute van het Griekse vasteland naar de Levant... Het beeld, tot in het midden van de 7de eeuw, is er één van betrekkelijk isolement en culturele zelfsufficiëntie" [31].

In het 2de millennium, inderdaad, en de begineeuwen van het eerste waren het de  Fenicische handelssteden, op de kust van Palestina, die de zeehandel in handen hadden[32]. Ionië, de Zwarte Zee, de Perzische Golf, Arabië en de Atlantische kust van Spanje, alle behoorden ze tot een commercieel netwerk dat zich misschien zelfs uitstrekte tot Indië en Midden-Afrika. In deze hiëratische koninkrijkjes voltrok zich al een belangrijke culturele ontwikkeling - o.m. de creatie van een 'prealfabet'. Maar ze bléven onder de ideologisch-culturele en, vanaf ca 800, ook onder de direct politieke controle van het Klein-Aziatisch wereldrijk. Zoals W.Davisson en J.Harper het formuleerden in hun European Economic History, vol.1, The Ancient World (1972), p. 89:

"De Feniciërs braken niet radicaal met de economische organisatie uit het verleden, evenmin waren ze talrijk of machtig genoeg om voor het Nabije Oosten in zijn geheel als desem te werken. De economische, en bijgevolg de maatschappelijke orde zou maar getransformeerd worden door een volk dat gedurende de grote invasies in barbarisme was vervallen en er gedurende de Fenicische economische opgang geleidelijk uit verrees: de Grieken".

Vanaf de 8ste eeuw, als gevolg van de brutale agressie en annexatiepolitiek van de Assyriërs (zie de 'profetie' in voormeld "Klaaglied over Tyrus"), begonnen de Fenicische steden hun handelshegemonie over de Middellandse zee te verliezen ten gunste van de Grieken [33] .

De Griekse overzeese activiteiten startten vanaf het begin van de 8de eeuw, niet zozeer vanuit Klein-Azië als wel vanuit het Euboïsche Eretria en Chalkis. Vermoedelijk samen met Grieken uit Cyprus en met Feniciërs, stichtten ze de al vermelde 'factorij' Alalach (Al Mina) aan de monding van de Orontes (vlakbij het huidige Turkse Antakya, in de hellenistische oudheid en tot aan de 20ste eeuw het Syrische Antiochië) [34]. Dit werd in de twee eeuwen na 800 het voornaamste steunpunt voor de Griekse handel met het Oosten (import van ijzer, metaalwaren, textiel, ivoren voorwerpen; export van aardewerk, eventueel van zilver). Deze commerciële contacten brachten via de Feniciërs allerlei vernieuwingen naar Griekenland, onder meer wellicht de belangrijkste: het schrift[35].

De Ionische Grieken hebben hierin aanvankelijk geen actieve rol gespeeld - wat eigenlijk een indicatie is voor de grootte van de middelen en mogelijkheden die in Ionië zelf beschikbaar waren. Het maakte in de loop van de 8ste eeuw een gestage welvaartsgroei mee, die gepaard ging met een algemene bevolkingsaangroei. De landadel - d.w.z. de bovenlaag van rijke grootgrondbezitters die hun bezit uitbaatten vanuit een centrale oikos (een soort van herenboerderij) m.b.v. landarbeiders, rentmeesters, herders en huispersoneel - handhaafde een onbetwiste leidende positie.

Pas vanaf het midden van de 7de eeuw ging Ionië deelnemen aan de zgn. "kolonisatiebeweging". De expansie gebeurde aanvankelijk vooral in zuidelijke richting - wat erop zou kunnen wijzen dat de handel, en niet zozeer kolonisatie als zodanig, de eerste impuls gaf. Er openden zich nieuwe markten, tot in Egypte, waar de farao de stichting had toegestaan van een Griekse "port of trade", Naukratis. In westelijke richting ging het tot Tartessos (op de Atlantische kust van Spanje). Vooral in noordelijke richting nam de expansie heel vlug de vorm aan van een kolonisatiebeweging: de kusten van de Egeïsche en de Zwarte Zee werden als het ware bezaaid met nederzettingen, politiek onafhankelijk van hun 'moederpolis'. Deze emigratie bracht, alleszins tijdelijk, een oplossing voor de toenemende interne moeilijkheden die een gevolg waren van de demografische druk en de beperktheid van het territorium [36] . Maar ze had ongetwijfeld ook commerciële effecten, zo niet bedoelingen.

De belangrijkste importen in Ionië waren: tarwe, linnen, metalen en, "in zekere zin nog het meest betekenisvol van al", papyrus, dat in de Griekse wereld als belangrijkste schrijfmateriaal in de plaats trad van leder[37]. Het contact met andere culturen en de steile toename van de materiële welstand, tegen het einde van de 7de eeuw, legden de basis voor de verbazingwekkende bloeiperiode van de 6de eeuw. Gedurende enkele generaties kon zonder gevaar voor overdrijving gezegd worden dat Ionië leiding gaf aan de Griekse wereld:

"Gedurende de periode van 610 tot 540 bereikte Ionië haar hoogste welvaartspeil. Ionische soldaten (de 'mannen van brons' werden ze in Egypte genoemd) waren overal als huurtroepen in gebruik, de Ionische vloten, vnl. die van Phokaia, Milete en Samos, controleerden de kustwaters van Klein-Azië en van de zuidoostelijke Middellandse Zee, waar ze van Amasis, koning van Egypte, uitzonderlijke privilegies ontvingen. Hand in hand met haar commerciële ontwikkelingen gingen ontwikkelingen in de politiek, de dichtkunst, de filosofie, het gebruik van gemunt geld..." [38] .

Milete (Milètos, in het Grieks) was dus één van de leidende Ionische staatjes, in de eerste plaats economisch. Het groeide uit tot de belangrijkste "comptoir" van de Egeïs voor het warentransport tussen oost en west, zuid en noord. Ten behoeve van die maritieme handel werden in de stad verschillende grote marktcomplexen gebouwd. Maar behalve een "omslagplaats" was Milete ook een belangrijk artisanaal productiecentrum:

"ze bewerkt de huiden en edele metalen van Lydië, het ijzer van de Chalybiërs (zuidoostkust Zwarte Zee), de wol van Phrygië en de hennep van Kolchis; ze produceert in serie meubels, vooral bedden; overal, behalve in Griekenland zelf, vraagt men haar kruiken, gevuld met wijn of olie; het rijke cliënteel van Groot-Griekenland verdringt zich voor haar mooie tapijten en in purper geverfde stoffen"[39].

Een hele reeks 'industriële' artikelen kreeg in de Oudheid de naam "milesisch": wol, dekens, tapijten, kleding, haarnetten, enz. [40] . De meeste ervan hadden de milesische wol als grondstof, die wereldberoemd was (in de omgeving van de stad werd een schapenras gekweekt dat bijzonder fijne wol voortbracht). Uiteraard was het niet in textielfabrieken, maar in artisanale ateliers dat de handelaars deze producten kwamen opkopen[41] . Het 'filosofische' belang van die lokale textielnijverheid zal nog blijken bij de bespreking van Anaximenes.

Milete, dat, zoals gezegd, over een zeer beperkt territorium beschikte, was ook één van de meeste actieve staten in de kolonisatiebeweging. Volgens de traditie zou ze niet minder dan 90 stichtingsexpedities hebben geleid - een cijfer dat ongetwijfeld te hoog is, maar toch, aldus Emlyn-Jones, "not altogether a hopeless exaggeration"[42].

4.  Politiek.

Wat de politieke ontwikkeling betreft, heeft Ionië vermoedelijk een pioniersrol gespeeld in de Griekse wereld [43] - mede omdat de oorspronkelijke tribale verbanden niet enkel door de emigratie verzwakt waren, maar ook door de inlijving van niet-Ionische elementen, Griekse en endogene, in het oorspronkelijke tribale systeem [44] .

De koningsclans - d.w.z. de clans die hun stamboom terugvoerden op de legendarische stichter van de polis - hadden al rond 800 overal hun machtsmonopolie verloren ten voordele van een breder aristocratisch regime [45]. In de twee eeuwen die daarop volgden, werd ook de positie van de landadel in toenemende mate aangevochten. De interne klassenstrijd leidde - vaak via een "tirannie" als overgangsregime - eventueel tot de instelling van een meer burgerlijk regime. Eén van de vroegste voorbeelden hiervan - ons bekend dank zij een inscriptie (vroeger ca 600, nu ca 550 gedateerd) - was Chios, dat dank zij zijn wijn en zijn internationale slavenmarkt een grote materiële welstand verwierf: al vroeg ging een "volksraad" (boulè dèmosíè), samengesteld op basis van verkiezingen, over een aanzienlijk deel van de macht beschikken.

Deze politieke ontwikkeling werd uitgelokt door de groeiende wijzigingen in de sociaal-economische verhoudingen. De geweldige aangroei van de  zeehandel, met name, leidde tot belangrijke verschuivingen in de oorspronkelijke agrarische structuren. De gemeenschap was immers niet langer uitsluitend van de eigen landbouwproductie afhankelijk. De economische, maar ook de militaire machtsbasis van de grootgrondbezitters werd daardoor aangetast. Een mooie illustratie van deze verschuiving lezen wij bij Herodotos [46], in zijn Historiën I, §§ 17-22, wanneer hij het heeft over de oorlog van de Lydische koning Aluattes (reg. 619-560) tegen Milete:

Elf jaar lang kwamen diens troepen telkens de oogst verwoesten, om zich nadien telkens terug te trekken. "De Milesiërs waren namelijk oppermachtig ter zee, zodat voor een landleger een belegering onbegonnen werk was" (Milete lag op een landtong). In het twaalfde jaar kreeg Aluattes' gezant op de marktplein van Milete grote stapels graan te zien - daartoe speciaal verzameld door Thrasuboulos, terwijl de koning natuurlijk verwacht had "dat er in Milete hevig voedselgebrek heerste en de bevolking er in de allerdiepste ellende verkeerde". De koning was daardoor zo ontmoedigd dat hij het beleg opgaf en een verdrag afsloot met de Milesiërs[47].

Zoals vroeger al aangestipt, kende Milete na de tirannie van Thrasuboulos, op het einde van de 7de eeuw, een langdurige burgeroorlog. Pas na 60 jaar kwam er een eind aan, op arbitrage van Paros - wat uitdraaide op een terugkeer naar een oligarchisch bewind van de grondeigenaars (zie Emlyn-Jones, o.c., p.31). Deze burgeroorlog, nochtans, "schijnt haar voorspoed niet ernstig te hebben aangetast"[48] .

5.   Technologisch.

Ionië kende in de periode tussen de 8ste en de 5de eeuw ook belangrijke technologische ontwikkelingen. Zij waren organisch verbonden met de uitbouw van stedelijke centra.

Zo lagen de nieuwe, infrastructurele behoeften die noodzakelijk gepaard gaan met stedelijke bevolkingsconcentraties, aan de oorsprong van grote kunstwerken: in de eerste plaats waterleidingen (die van Samos, met een tunnel doorheen de rots van het Kastrogebergte, ca 2,4 m doorsnee en 1 km lang, gold als één van de "wereldwonderen")[49] , maar ook grootschalige tempels (zie verder bij Anaximander) en openbare gebouwen, verdedigingsmuren, zeedammen... Ook de zeehandel die met deze zeecentra verbonden was, stelde tal van technische problemen en leverde daardoor een belangrijk stimulans voor de ontwikkeling van technische vaardigheden die later zouden getheoretiseerd worden als wiskunde, astronomie, geografie, mechanica, enz. (zie bijvoorbeeld Thales). Tenslotte was er de groei van een, naar verhouding, niet onbelangrijke artisanale nijverheid.

Deze periode was daarom ook de tijd van (nadien) beroemde uitvinders en uitvindingen. Om er één te noemen: Theodoros van Samos, die als de uitvinder gold van de waterpas, de winkelhaak, de draaibank en de sleutel. Al deze technologische creaties

"gaven aan de Griekse, en later de Romeinse wereld, de stock aan technische vaardigheden en methodes waarop ze voor de rest van de antieke geschiedenis zou steunen"[50] .

Tezamen met de introductie van de  ijzermetallurgie - die aan onze periode voorafging en wellicht de historisch belàngrijkste vernieuwing moet worden genoemd[51], brachten die technologische vernieuwingen, hoe rudimentair ook (zeker in verhouding met de moderne) een  meer actieve relatie tussen mens en natuur tot stand. Terwijl het traditionele, religieuze bewustzijn de natuurlijke werkelijkheid in verregaande mate als sacraal, en dus als niet door de mens te veranderen ervoer, schrokken de archaïsche ingenieurs niét terug voor een aantal menselijke, technische ingrepen in de natuurlijke gegevenheid. Om ons tot één bekend voorbeeld te beperken: volgens Herodotos (Hist.,I.75) liep de opmars van de Lydische koning Kroisos (Cresus, in Latijnse schrijfwijze) tegen de Perzen vast op de ondoorwaadbare Halysstroom; volgens de overlevering zou Thales daarop stroomopwaarts een tweede bedding hebben doen graven, "zodat de rivier onmiddellijk na de splitsing aan weerszijden doorwaadbaar werd"[52].

Die "meer actieve" relatie tot de natuur bereikte vanzelfsprekend op verre na niet het peil van een industriële samenleving. Er is dan ook geen sprake van dat men, zoals Farrington het wil[53] , "in Ionië over de wereld begon te denken als over een machine". Trouwens, de religieuze scrupules bléven zwaar wegen. Dat blijkt uit een andere anekdote die Herodotos voor ons heeft bewaard (Hist. I, 174):

Onder de dreiging van de oprukkende Perzen waren de burgers van Knidos gestart met het graven van een kanaal door de landengte van hun schiereiland. Tijdens de werken echter liep een groot aantal onder hen zware verwondingen op. Daarover verontrust raadpleegden de Knidiërs het orakel van Delphi. Apolloon gaf hen, bij monde van de Puthia, ten antwoord dat ze de landengte noch mochten afsluiten met een muur noch mochten doorgraven met een kanaal, "want had Zeus gewild dat Knidos een eiland was, hij zou er een geplaatst hebben"(!). Daarop staakten de Knidiërs hun werkzaamheden en... lieten zich overrompelen door de Perzen (PS Het Delphisch orakel had de reputatie 'Persofiel' te  zijn).

 

6.   Het  Alfabet.

Ionië leverde ook een belangrijke  culturele bijdrage tot de ontwikkeling van de Griekse civilisatie. Vermelden we hier de plastische kunsten - vooral de beeldhouwkunst[54] - en de poëzie: in de eerste plaats natuurlijk Homeros en andere epici, en wat later, in de 7de eeuw, ook de zgn. lyrici.

De poëtische bijdrage was des te belangrijker omdat, in afwezigheid van enige kerkelijke autoriteit, priesterkaste of "heilige schrift", het geven van beschouwingen over moraal, religie, maatschappij, e.d. - d.w.z. de ideologische reproductie - algemeen tot de competentie van de dichters werd gerekend[55]. De vrije en 'wereldlijke' manier waarop sommige dichters daarbij de traditionele, o.m. mythologische erfenis interpreteerden, vormde een belangrijke stimulans voor de intellectuele ontwikkeling.

Dat geldt in de allereerste plaats voor Homeros, die, zelf de vrucht van een lange orale traditie, door de latere Grieken niet ten onrechte als de "vader" van zowat alle wetenschappen werd beschouwd. Onder de lyrici, anderzijds, was één van de markantste persoonlijkheden ongetwijfeld de dichter-soldaat, Archilochos van Paros, actief rond het midden van de 7de eeuw. Hoewel nog sterk onder de invloed van het episch taalgebruik, vinden we bij hem, aldus R.W.Müller,

"enerzijds een vroege vorm van autonomie en identiteit van het Ik, anderzijds een tegenover het Ik staande, op specifieke manier 'ontgoddelijkte' wereld die beheerst wordt door objectieve wetmatigheid"[56].

Maar de onmisbare grondslag voor deze en latere, literaire maar ook filosofische ontwikkelingen is ongetwijfeld de creatie geweest van het alfabetisch schrift, "misschien wel de belangrijkste uitvinding van de mensheid"[57]. Volgens de meest recente inzichten hebben de Grieken al in de eerste helft van de 8ste eeuw (misschien al vóór 776, toen voor het eerst de lijst werd aangelegd met Olympische overwinnaars) het Fenicische pre-alfabet - een medeklinkerschrift - overgenomen en omgevormd tot een perfect foneemschrift (zoals ook wij nog altijd gebruiken). De Ioniërs, hoewel nog niet zelf actief geëngageerd in de contacten met het Oosten en vermoedelijk niet zelf de scheppers van het alfabetische schrift, behoorden zo goed als zeker tot de vroegste ontvangers ervan[58] .

 De 'revolutionaire' betekenis van het alfabet blijkt goed uit een vergelijking met de eraan voorafgaande schriften. Deze laatste - ze wezen picto-, ideo- of fonografisch van aard[59] - waren alle

- (a) concreet (de tekens waren symbolen, d.w.z. hadden direct of indirect een interne relatie tot de gedenoteerde objecten: ze gaven er een visueel beeld van), en

- b) syllabair (d.w.z. het ging om eenheden van klinkers en medeklinkers)[60].

Het alfabetisch schrift, daarentegen, levert, aldus Vroon,

"woordbeelden die niets met het object en zelfs niets met de uitspraak daarvan te maken hebben. het woord 'tafel' lijkt in de verste verte niet op een tafel en de letters zijn afgesproken tekens voor klanken. Deze manier van schrijven en lezen is misschien wel de belangrijkste uitvinding van de mensheid geweest. Men moet daarvoor kunnen abstraheren van het concrete..."[61].

Het alfabetisch geschreven woord is dus een combinatie van puur conventionele  tekens, die op zichzelf betekenisloos zijn. Bovendien denoteren ze geen lettergrepen maar de kleinste fonetische elementen waartoe het woord kan worden herleid: "klinkers" en "medeklinkers" - weliswaar via abstrahering vanuit de gesproken taal (waar klinkers en medeklinkers een natuurlijke eenheid vormen)[62].

Het algemene  culturele belang van deze creatie kan moeilijk overschat worden. Zoals Havelock, o.c., p. 82 het formuleert (mijn vertaling):

"De introductie van de Griekse letters in inscripties, ergens rond 700 vK, zou de definitie van menselijke cultuur veranderen, door een kloof te creëren tussen alle alfabetische samenlevingen en hun voorgangers. Wat de Grieken uitvonden, was niet simpel een alfabet: zij vonden de geletterdheid ('literacy') uit en de literaire basis van het moderne denken".

Om een terminologie te gebruiken, die vandaag de dag graag gehanteerd wordt: nadat de herinnering aan het vroegere (syllabaire) schrift - het zgn. Lineair B - volledig verdwenen was bij de Grieken, schiep het alfabet de voorwaarde voor het nieuwe tijdperk van de tekstualiteit[63]. Van een echt systematisch tekstgebruik, en dus van intertekstualiteit, was echter niet onmiddellijk sprake [64]. De explosieve groei van teksten, in Griekenland, startte pas rond 700 vK.  Daaruit mag afgeleid worden

"dat de eigenlijke doorbraak van de Griekse cultuur van de achtste eeuw naar de tekstualiteit, dus haar overgaan op teksten, pas door Homeros met zijn omvangrijke tekstcorpora (zeker met de Ilias) is teweeggebracht.. . De door Homeros veroorzaakte cesuur in de cultuurgeschiedenis is van een nauwelijks te overschatten betekenis: sinds de Ilias en de Odyssee is de cultuur van het Avondland een cultuur van het geschreven woord, d.w.z. een cultuur die haar totale weten, kunnen en willen op schrift bewaart en continu laag op laag stapelt; daardoor is ze behoed voor vergetelheid maar evenzo veroordeeld tot het overtreffen van wat voorafgaat"[65] .

Een belangrijk onderscheid met vroegere schriften was dat het Griekse schrift geen "heilige" of professionele schrift was, d.w.z. niet het monopolie van een priester- of scribenkaste. Het bezat integendeel van bij de aanvang een seculier en 'democratisch' karakter[66]. De aanwending ervan bracht bovendien een eigen dynamiek met zich. Terwijl het aanvankelijk in eerste instantie gebruikt was voor het vastleggen van  poëtische teksten (die, aanvankelijk, vooraf oraal gecomponeerd waren), werden al vlug ook een groot aantal   prozateksten geregistreerd - en deze gebruikswijze zou vanuit historisch oogpunt belangrijker blijken te zijn[67]. Havelock, o.c., p.87, merkt daarbij op dat we er verkeerd zouden aan doen dit af te doen als louter een kwestie van 'stijl': "er was een zowel psychologische als epistemologische revolutie onder weg". Doordat het alfabet een volledige zichtbare registratie mogelijk maakte, verviel de dwang van het memoriseren - en dus ook de functionaliteit van de dichtvorm (zie het verbaal en muzikaal ritme). De psychische energie die hierdoor vrijkwam, "heeft bijgedragen tot een enorme expansie van de kennis die beschikbaar was voor de menselijke geest". Bovendien gaf het alfabet de mogelijkheid (nog altijd volgens Havelock), en dus ook de stimulans, tot het produceren van nieuwe en onverwachte uitspraken - en dus ook, op termijn, tot het breken met de tradities:

"Door de productie te bevorderen van onvertrouwde uitspraken, stimuleerde het alfabet het denken van nieuwe gedachten, die beschikbaar konden liggen in geschreven vorm, die konden herkend, gelezen en herlezen worden, en zo hun invloed verspreiden onder de lezers ervan. Het is geen toeval dat de prealfabetische culturen in de wereld ook in ruime mate de prewetenschappelijke, prefilosofische en preliteraire culturen waren"  (ibid., p.88)[68].

Bij dit alles moet nogmaals beklemtoond worden dat de archaïsch-Griekse wereld niet van vandaag op morgen een schriftcultuur werd: zij bleef, integendeel, nog lang bepaald door orale attitudes. De beschikbaarheid van het alfabet, m.a.w., had niet automatisch het algemeen gebruik ervan als gevolg, zeker zolang als andere methodes van transmissie en conservering vertrouwder en, op het eerste gezicht, minder lastig leken[69] . Ook al bestónd er dan een tekst van bijvoorbeeld de Ilias, dan werd dit epos toch niet gelezen, maar beluisterd, namelijk terwijl het door de zgn. "rhapsoden" gereciteerd werd. En iets analoog gold voor àlle teksten, zelfs in de klassieke periode. Het was maar met Aristoteles, in de 4de eeuw, dat de eerste echte "lezer" opduikt (dat was ook zijn bijnaam, in de Akademie), en van een eigenlijke "boekencultuur" mocht men pas vanaf de 3de eeuw beginnen spreken[70] .

Dat lange domineren van een  orale instelling, met slechts een geleidelijke (ook mentale) aanpassing aan de voorwaarden voor een toekomstige schriftelijkheid[71] , bepaalde onvermijdelijk ook het karakter van de eerste, "archaïsche" filosofie. De natuurdenkers stelden hun theorieën weliswaar op schrift - wat de voorwaarde was voor de onderlinge confrontatie, en dus voor een continue 'vooruitgang' , maar een aantal ervan bleef dat doen op een  episch-dichterlijke manier. De 'poëtische' teksten van bijvoorbeeld Xenophanes, Parmenides en Empedokles zijn, net zoals het proza van Herakleitos, nog geheel doordrongen van de "formulaire stijl", d.w.z. van een stijl waarvan we weten, sedert de opzoekingen van Milman Parry c.s. betreffende de orale epiek (oral poetry), dat hij juist kenmerkend was/is voor het orale heldendicht. De eerste drie hanteerden zelfs het epische metrum (dactylische hexameter) voor hun uiteenzettingen. Het ging daarbij niet om louter uitwendige vormgeving,

"maar ook (om) een  denkvorm of mentale voorwaarde. De Presokratici zelf waren essentieel orale denkers, profeten van het concrete, door een lange gewoonte gebonden aan het verleden, en aan expressievormen die ook vormen van ervaring waren. Maar zij probeerden een vocabularium en een syntaxis uit te denken voor een nieuwe toekomst, wanneer het denken zou uitgedrukt worden in categorieën georganiseerd in een syntaxis die geschikt is voor abstracte uitspraken. Dàt was hun fundamentele taak, en het slorpte het meeste van hun energie op. Verre van systemen uit te vinden op de latere, filosofische manier, werden zij in beslag genomen door de primaire taak van het uitvinden van een taal die toekomstige systemen moest mogelijk maken"[72].

Een laatste vraag die hier kan aangeroerd worden, na bovenstaande opmerking, is of we het recht hebben een historische, 'noodzakelijke' link te leggen tussen het alfabet, enerzijds, en het ontstaan en de ontwikkeling van het archaïsch natuurdenken, anderzijds - vergelijkbaar met die tussen de uitvinding van de boekdrukkunst en de Renaissancefilosofie[73]. Een positief antwoord lijkt evident, en wordt dan ook meestal gegeven. Toch is de vraag regelrecht ontkennend beantwoord door J.H. Lesher[74] :

"The upshot is that literacy does not appear to have been a crucial factor in the onset of philosophical thinking. Although roughly coincident phenomena (at least within several centuries), the claims made for their necessary interconnectedness are theoretically unconvincing and at odds with the little that is known about the earliest philosophers. The criticism of older ways of thinking cannot be linked with the inspection of written texts; logic and scientific thinking do not necessitate literacy, and early Ionian and Eleatic philosophy does succeed in exploring abstract questions and articulating general principles even though it retains the language and techniques of earlier poets" .

Maar het voortbestaan van "orale attitudes" is niet strijdig met een creatieve samenhang tussen schriftelijkheid en Ionisch natuurdenken. De kwestie mag trouwens niet enkel bekeken worden op basis van a.h.w. 'externe' gegevens, zoals Lesher het doet, maar ook de 'interne' kenmerken van het nieuwe denken moeten in rekening worden gebracht. Verhelderend, in dit verband, is de samenhang die Edmund Husserl heeft aanstipt tussen het schrift en de constitutie van een "ideële objectiviteit", als onmisbare voorwaarde voor het ontstaan van een wetenschappelijke traditie in het kader van een gemeenschap van wetenschapsmensen"[75]. Wat dit laatste betreft:

"Aan het wezen van de wetenschap beantwoordt... aan de kant van haar beoefenaars de voortdurende aanspraak en de persoonlijke zekerheid dat al wat ze op wetenschappelijke wijze uitspreken 'eens en voor altijd' gezegd is, dat het 'vaststaat', klaarblijkelijk altijd opnieuw identiek herhaald kan worden en gebruikt kan worden voor verdere theoretische of praktische doeleinden: omdat het zonder enige twijfel in de identiteit van zijn eigenlijke betekenis kan gereactiveerd worden" (o.c., p.73).

Precies een dergelijke 'zelfzekerheid' is een opvallend kenmerk van Herakleitos' zelfbewustzijn. In de mate dat dit de verzelfstandiging vereiste van zijn "logos" - vgl. bijvoorbeeld fr. 50: "niet naar mij luisterend, maar naar de logos", lijkt de schriftelijke objectivering ervan, in een "boek", daartoe een noodzakelijke voorwaarde te zijn geweest[76] . Capizzi, Eraclito e la sua leggenda, p. 29v., gaat hierin nog veel verder (lees: te ver?): het woord "logos" in o.m. fr.1, betekent z.i. zonder meer "boek". De epistemologische breuk tussen Herakleitos en door hem bekritiseerde auteurs - Homeros, Hesiodos, Archilochos, maar ook Xenophanes, Puthagoras en Parmenides (?) - laat zich volgens Capizzi herleiden tot de tegenstelling tussen de orale traditie (en attitude) en het geschreven proza (zie al Anaximander)[77].

 

7.   Epiloog.

In de voorgaande secties hebben we het gehad over de belangrijkste technische en culturele ontwikkelingen die Ionië heeft gekend tussen de 8ste en de 5de eeuw. Volledigheidshalve, nochtans, moet erop gewezen worden dat de verdiensten daarvoor niet aan de Grieken alléén mogen worden toegeschreven. De Griekse staatjes waren immers gelegen aan de rand van het oude en rijke Aziatische cultuurcomplex, en zij hebben ten volle kunnen profiteren van de hoogontwikkelde technieken, producten en creaties van deze oude civilisaties. Erg belangrijk hierbij was dat ze dat hebben kunnen doen zonder (zoals de Feniciërs) de "schaduwzijden" ervan (bijvoorbeeld de theocratische en hiërarchische structuren) mee te hebben moeten overnemen.

Een samenvatting geven van alle technologische, prewetenschappelijke en artistieke realisaties van de grote rijken is ondoenbaar. Een speciale vermelding verdienen alleszins de Babylonische en (in mindere mate) de Egyptische bijdragen op het gebied van

    - de  mathematische kennis (de Babylonische wiskunde, die, zoals de Egyptische, praktisch gericht was, bereikte haar hoogste peil rond 1600);

    - de  astronomie (rond 600 was er door de Babylonische astrologen een immense massa empirische waarnemingen geaccumuleerd; door toepassing van enkele eenvoudige regels maakten zij voorspellingen mogelijk: zie Thales);

    - de  geneeskunde.

Ook op het vlak van de bouwkunst (monumentale tempelbouw: zie verder, in het volgend hoofdstuk) en de plastische kunsten constateren we een assimilatie van wat de oosterse culturen, dit keer vooral de Egyptische, te bieden hadden. Ook het vlakbij gelegen Lydië speelde een bevruchtende rol, bijvoorbeeld door de creatie in de tweede helft van de 7de eeuw van het eerste  'muntgeld'.  Wellicht was Milete de eerste Griekse polis om na Sardeis (hoofdstad van Lydië) een eigen munt te slaan. Maar vooral Efese onderhield zeer nauwe betrekkingen met het Lydische koninkrijk, zowel op het vlak van de bevolking als op dat van religie en cultuur. Tenslotte dient, gelet op de bliksemverovering van gans Klein-Azië door de Perzen in de eerste helft van de 6de eeuw, ook ernstig rekening te worden gehouden met Perzische of  Iraanse invloeden op het jonge Griekse "genie" (Zoroaster of Zarathustra, bijvoorbeeld wordt gedateerd rond 600)[78] .

Globaal genomen, nochtans, en dan vooral wat de invloed betreft op het nieuwe, archaïsche denken, mag de  formatieve betekenis van de Klein-Aziatische culturen voor de Griekse ontwikkeling niet overdreven worden. Zoals Emlyn-Jones, o.c., p.163, het uitdrukt: "the East may have provided the spice, but not the substance of early Ionian thought"[79].
 

§ - § - §

Aan de pioniersrol van Ionië in de Griekse wereld, kwam er een einde rond 545: na de bufferstaten zoals Lydië, kwamen nu ook de Ionische stadstaten aan de beurt om door de Perzen geannexeerd te worden. Ook voor de filosofische ontwikkeling bracht dat, op termijn, een belangrijke verschuiving te weeg: het zwaartepunt ervan werd verplaatst naar Groot-Griekenland: ca 530 emigreerde bijvoorbeeld Puthagoras van Samos naar Krotoon, in Zuid-Italië.

Maar de échte  cesuur kwam er voor Ionië pas goed in 494, wanneer de Ionische opstand tegen de Perzen uitliep op een verpletterende vlootnederlaag bij Lade (eiland vlak vóór Milete).  In de 6de eeuw waren de aanvankelijke negatieve gevolgen van de Perzische overheersing nog beperkt gebleven - economisch hield de bloei aan, en politiek lijken de Perzen, althans in het begin, tolerante meesters te zijn geweest , maar rond het einde van de eeuw kwam daar verandering in. Met de mislukking, vervolgens, van voornoemde opstand en vooral met de totale verwoesting van Milete was het voor goed gedaan met Ionië's politieke en culturele zelfstandigheid; op economisch vlak ging Athene de rol van Milete overnemen.

In een tijdspanne van enkele generaties werden de Ionische stadstaten getransformeerd, aldus Emlyn-Jones, "from centres of major importance into a backwater"[80].

 

NAAR HOOFDSTUK 2