.. Inleiding
1. De handdruk
1.1. Geschiedenis van de handdruk
1.2. Geen universeel gebaar
1.3. Monotheïstisch perspectief: seksuele connotatie van
lichamelijk contact
2. Elkaar begroeten volgens de islamitische etiquette
2.1. Bescheidenheid en eerbaarheid
2.2. De godsvrede
2.3. Oorsprong van de vredeswens
2.4. Verplichtingen en wenselijkheden
2.5. Volgorde van begroeting
2.6. Antwoorden met iets dat beter is
2.7. Begroeten van niet-Muslims
3. De handdruk volgens Koran en Sunnah
4. Besluit
.. Noten en Literatuur
Inleiding
Een handdruk maakt deel uit van ons Belgisch begroetingsritueel.
Sommige Muslims voelen zich daar wat onwennig bij. Kan men als man
een niet-verwante vrouw de hand drukken? Die aarzeling – soms ook
weigering – wordt in België niet zelden op verontwaardiging
onthaald. Men vindt zoiets aanstootgevend en al meteen wordt daar
aan toegevoegd dat “wij hier de vrouwen respecteren”, implicerend
dat Muslims niet bij “ons” horen, dat het niet geven van een
handdruk een vorm van discriminatie is en dat Muslims geen respect
hebben voor vrouwen. Echter, wanneer de terughoudendheid om iemand
van het andere geslacht een handdruk te geven een uitdrukking zou
zijn van gebrek aan respect, zouden Muslimvrouwen met hun
terughoudendheid om mannen een handdruk te geven volgens dezelfde
logica een totaal gebrek aan respect voor mannen in de Islam tot
uiting brengen. Er klopt duidelijk iets niet met deze redenering.
Wat is er dan wel aan de hand? Hoe hoort men elkaar volgens de Islam
eigenlijk te begroeten? Want de aangereikte hand plaatst veel
Muslims voor een dubbele vraag: mogen zij vanuit de Islam een
handdruk wel beantwoorden? Anderzijds: mogen zij een uitgestoken
hand weigeren?
1. De handdruk
1.1. Ontstaan van de handdruk
Er bestaan verschillende verklaringen voor het ontstaan van de
handdruk. Volgens Peter M. Hall zou de handdruk in zwang
geraakt zijn in het Middeleeuwse Europa van de ridders. [1]
Niet iedereen had goede bedoelingen en vaak werden op het laatste
moment wapens getrokken die men ergens - achter de hand - verborgen
hield. Het elkaar reiken van een open hand was een signaal dat men
zonder wapens kwam, een teken van vreedzame bedoelingen. Van daar
zou het gebruik uitgedeind zijn naar de gewone man in de Europese
straat.
1.2. Geen universeel gebaar
Er zijn evenwel veel plaatsen op aarde waar mensen elkaar om
culturele of religieuze redenen niet met een handdruk begroeten. In
Indië begroeten Hindoes elkaar met 'namaste' (samengehouden handen +
lichte buiging). Zij erkennen en begroeten daarmee het goddelijke in
de ander. Daarbij kan er van lichamelijk contact geen sprake zijn;
men kan het goddelijke immers niet aanraken. [2].
Hinduism Today stelt:
“Wanneer men terugkeert naar het Westen van een uitgebreid
verblijf in Bahrat of elders in Azië kan een plots uitgestoken
hand meer bedreigend dan vriendelijk lijken, vooral wanneer het de
hand van een onbekende betreft.” (Hinduism Today, [3])
Voor strikt praktiserende Joden is een handdruk tussen mannen en
vrouwen niet aan de orde. [4].
Andere Joden zijn minder strikt en staan een puur zakelijke handdruk
tussen verschillende seksen toe. [5]
In sommige traditionele Christelijke gemeenschappen (bijvoorbeeld in
de Amerikaanse Bible Belt staten)wordt het nog altijd als
onbetamelijk ervaren dat een man een vrouw een hand geeft. Ook bij
hen begroeten enkel mannen elkaar met een handdruk; vrouwen worden
begroet met een hoofdknikje. Vermits Jodendom, Christendom en Islam
dezelfde God aanbidden ('Allah' is het Arabisch woord voor God,
zoals 'Dieu' er het Frans woord voor is), is het niet verwonderlijk
dat van oudsher ook in de Islam terughoudendheid bestaat tegenover
de handdruk. [6]
1.3. Monotheïstisch perspectief: seksuele
connotatie van lichamelijk contact
Historisch gezien, staan monotheïstische religies terughoudend
tegenover een handdruk tussen huwbare personen. Dit heeft alles te
maken met de visie op seksualiteit, waarbij in het monotheïsme
lichamelijke intimiteit beperkt wordt tot het huwelijk. Men gaat
daarbij uit van de redenering dat alles wat kan aanzetten tot iets
wat verboden is (zoals seks buiten het huwelijk) ook niet kan. Een
handdruk wordt als het ware beschouwd als de kat bij de melk zetten
en wordt daarom op zijn minst ontraden.
In principe mogen vrouwen andere vrouwen de hand drukken, mogen
mannen andere mannen een hand geven en mogen niet-huwbare
familieleden elkaar met een handdruk begroeten. Maar voor
niet-verwante, huwbare mensen van tegengestelde sekse, ligt de zaak
anders. Achterliggende gedachte is dat een handdruk enkel toegestaan
is wanneer er op geen enkele manier sprake is van seksueel getint
verlangen, genot, erotiek, intimiteit of verleiding daartoe.
Jonathan Rosenblum van de Joodse webstek Aish.com schrijft:
"Een verbod op aanraken erkent de natuurlijke lichamelijke
aantrekking tussen mannen en vrouwen en dient als een
waarschuwing." [7]
Dat dit niets met discriminatie van vrouwen te maken heeft,
blijkt uit het feit dat de richtlijnen zowel voor mannen als voor
vrouwen gelden:
"Strikt praktiserende Joodse vrouwen raken ook geen mannen
aan, dus kent het verbod duidelijk geen "untouchable" status toe
aan een van beiden seksen." [8]
Afhankelijk van de striktheid of soepelheid van de geleerden,
wordt een puur zakelijke handdruk tussen niet verwanten van
tegengestelde sekse waarbij geen sprake kan zijn van erotiek,
verlangen of genot ofwel ook verboden (strikte scholen) ofwel
toegestaan doch niet aangemoedigd (soepeler scholen). De logica van
de soepeler scholen is in de drie religies vrij gelijklopend: het is
de intentie die telt. Zo zegt Jezus in het Evangelie volgens
Mattheus onder verwijzing naar wat de Profeten voor hem reeds
verkondigd hadden:
“Jullie hebben gehoord dat gezegd werd: “Pleeg geen
overspel.” En ik zeg zelfs: iedereen die naar een vrouw kijkt en
haar begeert, heeft in zijn hart al overspel met haar gepleegd”
(Mattheus 5:27-28 - Nieuwe Bijbelvertaling)
Als men al niet mag kijken, hoe zou men dan mogen aanraken? Dit
Bijbels vers betekent nochtans niet dat men elkaar nooit mag
aankijken, maar wel dat men elkaar niet begerig mag aankijken. Met
andere woorden: gedrag (ook een handdruk) wordt op achterliggende
motivatie getaxeerd. Dat is ook zo in de Islam.
Straks wordt uitvoerig ingegaan op de islamitische benadering van de
handdruk. Om dit te kunnen situeren wordt evenwel eerst bekeken wat
de islamitische begroetingsetiquette inhoudt.
2. Etiquette van begroeting in de Islam [9,10,11]
2.1. Bescheidenheid en eerbaarheid
De islamitische etiquette erkent dat er van nature een aantrekking
bestaat tussen mannen en vrouwen. Vermits seksualiteit in de Islam
gereserveerd wordt voor binnen het huwelijk, wil de islamitische
etiquette vermijden dat sociale omgangsvormen leiden tot seks buiten
het huwelijk. Er wordt dan ook zodanig vorm gegeven aan sociale
omgang dat de nadruk komt te liggen op het spiritueel en
intellectueel karakter van een ontmoeting. Dit betekent dat elke
manier van elkaar begroeten hoe dan ook de seksuele intimiteit en
integriteit van de ander moet respecteren. Om dat te bewerkstelligen
wordt onder meer bescheidenheid aangemoedigd. Wanneer bijvoorbeeld
een man een vrouw kruist op straat of omgekeerd, zal men elkaar
begroeten maar niet blijven aanstaren. Men zal integendeel de blik
naar beneden afwenden. Dit geldt ongeacht of diegene die men ontmoet
een Muslim is of niet.
"Zeg tot de gelovige mannen dat zij hun ogen neerslaan en
hun schaamstreek kuis bewaren. Dat is zuiverder voor hen; God is
welingelicht over wat zij doen. En zeg tot de gelovige vrouwen dat
zij hun ogen neerslaan en hun schaamstreek kuis bewaren ... "
(Koran 24:30-31)
Dit heeft niets met preutsheid te maken. In de Islam heeft op seks
nooit een taboe gerust - seksualiteit wordt aanzien als een
basisbehoefte zoals ook eten en drinken basisbehoeften zijn. De
behoefte aan seksualiteit wordt echter gekanaliseerd naar het
huwelijk toe en de etiquette van de omgangsvormen is één van de
manieren waarop dat gebeurt.
2.2. De godsvrede
Dat men elkaar niet begroet met een handdruk betekent uiteraard niet
dat men elkaar niet begroet. Integendeel, begroeten van medemensen
wordt aanzien als een belangrijk aspect van het geloof. Centraal in
de islamitische omgang staat het elkaar toewensen van godsvrede.
Deze wordt steeds in het Arabisch uitgesproken met de woorden 'assalam
alaikum' (vrede zij met u) of kortweg 'salam' (vrede), waarop de
aangesprokene minstens antwoordt met 'wa-alaikum assalam' (en met u
de vrede) of kortweg 'salam' (vrede) of 'wa-alaikum' (en met u).
Het woord salam is afgeleid van de wortel {s-l-m}
waarvan ook het woord Islam afgeleid is. Islam betekent overgave aan
God. Salam duidt op de innerlijke en maatschappelijke vrede die het
gevolg is van het zich overgeven aan God. Salam staat ook voor
geborgenheid (bij God) en bijgevolg voor bescherming tegen het
kwade. Verder is As-Salam een van de Mooie Namen van God die in de
Koran vermeld zijn. Deze Naam betekent 'de Bron van Vrede en
Perfectie'. De begroeting verwijst dus ook naar ongeschondenheid,
puurheid.
De groet 'assalam alaikum'” betekent bijgevolg veel meer dan elkaar
vrede toewensen. Het is in wezen een kort gebed waarbij men Gods
naam in herinnering brengt, en God vraagt de andere te zegenen en
bescherming, geborgenheid en vrede te schenken. De begroeting
verheft elke ontmoeting al meteen tot een spiritueel gebeuren -
beide partijen vragen op die manier aan God om de ontmoeting te
zegenen. Het maakt een ontmoeting tussen mensen die volgens de Islam
allemaal elkaars gelijken zijn, ongeacht huidskleur, nationaliteit,
vermogen, job, of welk criterium dan ook, tot iets sacraals. [12]
Het herinnert mensen er meteen ook aan dat men zich moet gedragen
overeenkomstig Gods richtlijnen - dit wil zeggen dat men geduldig,
attent, vriendelijk, rechtvaardig, enz. zal zijn, dat men niet zal
roddelen, dat men elkaars integriteit zal respecteren. [13]
Het uitwisselen van deze verbintenis is tegelijk een impliciet
engagement dat men elkaar zal helpen het rechte pad te bewandelen en
dat men geen handelingen zal stellen die verboden zijn of kunnen
leiden tot wat verboden is.
Profeet Mohamed zei dat het elkaar toewensen van de godsvrede ertoe
zal leiden dat mensen meer van elkaar houden, waardoor men ook God
meer zal gedenken. Liefde voor elkaar leidt tot liefde voor God. En
elkaar de godsvrede toewensen legt daar een belangrijke basis voor.
"Jullie zullen nooit het Paradijs bereiken tot wanneer
jullie gelovigen worden, en jullie zullen nooit gelovigen worden
tot wanneer jullie van elkaar houden. Zal ik jullie leiden naar
iets dat ervoor zal zorgen dat jullie van elkaar houden? Verspreid
groeten van vrede onder elkaar” (Muslim)
Een andere hadith vermeldt:
"Een man vroeg aan de profeet “wat is het beste in Islam?”.
De Profeet antwoordde: “Mensen voedsel geven en salam zeggen aan
iedereen ongeacht of je hen kent of niet” (Bukhari, Muslim)
Vermeldenswaardig is verder dat Muslims die met elkaar een
conflict hebben en elkaar uit de weg gaan, voorgeschreven worden
binnen de drie dagen elkaar de godsvrede toe te wensen en zo het
conflict te beëindigen.
Aby Ayyoob meldde dat de Profeet van God zei: "Het is een
Muslim niet toegestaan zijn broeder meer dan drie dagen te
verzaken waarbij elk zich van de andere wegdraait wanneer zij
elkaar ontmoeten. De betere onder hen is diegene die eerst salam
zegt." (Bukhari)
2.3. Oorsprong
Deze begroeting zou volgens de islamitische tradities terug te
voeren zijn tot in het allerprilste begin, tot bij de schepping van
Adam.
De Profeet zei: "Toen God Adam geschapen had droeg hij hem
op assalam alaikum te gaan zeggen aan een groep Engelen en naar
hun antwoord te luisteren. Het is uw groet en die van uw
nakomelingen. Adam ging en zei: assalam alaikum en zij zeiden:
assalam alaikum wa rahmat Allah" (Bukhari, Muslim)
De Islam gelooft dat God na Adam aan een hele reeks mensen
(mannen en vrouwen) Profetische Boodschappen stuurde, om de mensen
duidelijk te maken hoe men op het rechte pad kan blijven en na de
dood naar het Paradijs kan terugkeren. Deze Profeten (zoals o.a. Mozes, Abraham, David, Noë, Solomon, Jezus en Mohamed) verkondigden
in essentie allemaal hetzelfde geloof in dezelfde Ene God. [14].
Zij gebruikten ook diezelfde manier van begroeten. Daarvan wordt
overigens ook melding gemaakt in de Evangeliën [15].
"Terwijl ze nog aan het vertellen waren, kwam Jezus zelf in
hun midden staan en zei: ‘Vrede zij met jullie'." (Lukas
24:36 - Nieuwe Bijbelvertaling)
2.4 Verplichtingen en
wenselijkheden
Er wordt aangeraden elkaar bij elke ontmoeting deze godsvrede toe te
wensen:
Er is gemeld dat Mohamed zei: "Wanneer een van u uw broeder
ontmoet, moet hij 'salam' (vrede) tegen hem zeggen. En als een
boom of een muur of een rots tussen hen komt en ze ontmoeten
elkaar opnieuw, moet hij (opnieuw) 'salam' tegen hem zeggen."
(Abu Dawud)
Hoewel het sterk aanbevolen wordt, is de begroeting met de
godsvrede evenwel niet formeel verplicht. Wanneer men begroet wordt,
is men echter wel verplicht de begroeting te beantwoorden. Ook bij
het afscheid nemen wordt deze begroeting aangeraden, hoewel ook dit
geen verplichting is:
De Profeet zei: "Wanneer een van jullie bij een groep komt
moet hij de aanwezigen groeten, en wanneer hij opstapt moet hij
hen groeten want de eerste begroeting is niet beter dan de
laatste. " (Abu Dawud, At-Tirmith)
Op die manier, is God aanwezig bij de ontmoeting, en wenst men
elkaar Gods vrede en bescherming door God toe onderweg tot bij de
volgende ontmoeting in Gods geborgenheid.
2.5. Volgorde van begroeting
Etiquette probeert onduidelijkheid op te heffen - wanneer iedereen
weet wat van hem verwacht wordt in praktische zaken wordt de sociale
omgang eenvoudiger, zijn er minder kansen op misverstand en
conflict. Dat is ook het geval bij begroetingen, waarvoor de
etiquette verduidelijkt wie wie zal groeten.
De Profeet van God zei: "een ruiter moet een voetganger
groeten, een voetganger moet diegene die neerzit groeten, een
kleine groep moet een grote groep (mensen) groeten en de jongere
moet de oudere groeten." (Bukhari, Muslim)
Het is met andere woorden de omstandigheid en niet de rang, titel
of job die bepaalt wie eerst groet - de Islam kent immers geen
sociale hiërarchie: alle mensen zijn gelijk voor God ongeacht
huidskleur of inkomen, bezit, enz. Ze verschillen enkel in godvrucht
en goede daden maar daarover kan enkel God oordelen zodat mensen
elkaar als gelijken moeten beschouwen.
"Waarlijk, mensen van het begin der tijden van Adam tot op
vandaag zijn allemaal gelijk als de tanden van een kam, en er is
geen superioriteit van een Arabier over een niet-Arabier of van de
mensen met rode huidskleur over die met blanke huidskleur, behalve
in godvrucht en goede daden." (Bukhari, Mustadrak-ul-Wasa'il
)
De volgorde van begroeting is dus als volgt:
- diegene die aankomt moet de aanwezigen begroeten,
- diegene die rijdt zal de wandelaar begroeten,
- diegene die wandelt moet hij die zit begroeten,
- de kleinere groep zal de grotere groep groeten,
- en de jongere de oudere zal groeten.
Bij gelijke omstandigheden, wanneer men bijvoorbeeld beiden
wandelt, zal men niet passief afwachten. Diegene die eerst groet zal
de grootste beloning krijgen.
Abu Umamah Sudaiy bin `Ajlan Al-Bahili meldde dat de
Boodschap van God zei: "De persoon dichtst bij God is diegene die
eerst groeten aanbiedt." (Abu Dawud)
2.6. Antwoorden met iets dat
beter is
Een van de algemene gedragsregels in de Koran is dat men gedrag moet
beantwoorden met gedrag dat beter is:
"Een goede daad en een slechte daad zijn niet gelijk.
Beantwoord het slechte met iets dat beter is. Op die manier zal uw
vijand uw vriend worden. Maar het wordt slechts aan hen die
geduldig volharden aangeboden." (Koran 41:34)
Dit voorschrift geldt ook voor begroetingen:
"En wanneer men jullie met een groet begroet, groet dan op
een betere manier terug of beantwoordt de groet. God rekent over
alles af." (Koran 4:86)
De formules die daarbij gehanteerd worden zijn de volgende:
- Groet: assalam alaikum (vrede met u)
Antwoord: Wa alaikum assalam wa rahmat Allah (en met u weze vrede
en genade van God)
- Groet: assalam alaikum wa rahmat Allah
Antwoord: wa-alaikum assalam wa rahmat Allah wa barakatu (en met uw
weze de vrede, genade en zegeningen van God)
Volgens Profeet Mohamed zal men voor elke bijkomende begroeting
extra beloning krijgen in het hiernamaals.
Abu Hurayrah meldde dat een man de Profeet passeerde die
met een paar anderen samen zat, en zei: 'assalam alaikum' (vrede
met u). De Profeet zei: ' 10 hasanaat (beloningen) [zal hij
krijgen]. Een andere man kwam hen voorbij en zei 'assalam alaikum
wa rahmat Allah' (vrede en genade van God met u). De Profeet zei:
[Hij zal] 20 hasanaat [krijgen]. Een andere man kwam langs en zei:
'salam alaikum wa rahmat Allahi wa barakatuhu' (vrede en genade en
zegeningen van God). De Profeet zei: [hij zal] 30 hasanaat
[krijgen]. (al-Nisaa'i, Bukhari, Mufrad, Ibn Hibban)
2.7. Begroeten van
niet-Muslims
Er bestaat meningsverschil onder geleerden of Muslims mensen van het
Boek (Joden en Christenen) moeten/mogen begroeten met 'assalam
alaikum' dan wel of ze daar een andere niet-religieuze formule
moeten voor gebruiken zoals bijvoorbeeld 'goede morgen', maar
ongeacht de formule, wordt men wel voorgeschreven de andere
vriendelijk te begroeten. Wanneer een niet-Muslim zelf groet met 'assalam
alaikum', moet een Muslim die begroeting beantwoorden:
"Anas meldde dat de gezellen van Gods Apostel tegen hem
zeiden: De mensen van het Boek groeten ons (met assalam alaikum).
Hoe moeten wij daar op antwoorden? Daarop antwoordde hij: zeg
“wa-alaikum (en met jullie ook)" (Muslim)
Dit advies geldt bij uitbreiding voor vredeswensen door alle
niet-Muslims, niet enkel voor mensen van het Boek. Onder verwijzing
naar het eerder geciteerde vers 4:86, zei ibn Abbas:
"Wie ook assalam alaikum tegen jou zegt, je moet de
begroeting beantwoorden zelfs al was hij een Majos (aanbidder van
het vuur)."
3. De handdruk in de islamitische leer
3.1. Lichamelijk contact in sociale context
In de Islam, kaderen de richtlijnen inzake een handdruk binnen de
bepalingen die sociale interacties reguleren. Daarbij wordt een
onderscheid gemaakt tussen huwbare en niet huwbare mensen. De term
die hiervoor gebruikt wordt is Mahram (meervoud: Maharim).
De betekenis ervan is grotendeels gebaseerd op volgende Koranische
verzen:
"En trouwt niet met vrouwen met wie jullie vaders getrouwd
geweest zijn, behalve als het al gebeurd is. Dat is iets
gruwelijks en afstotelijks en een slechte manier van doen.
Verboden [om mee te trouwen] zijn voor jullie je moeders,
dochters, zusters, tantes van vaders- en moederskant, dochters van
broers en zusters, zoogmoeders en zoogzusters, de moeders van
jullie vrouwen en jullie stiefdochters die onder jullie hoede
staan en die geboren zijn uit jullie vrouwen met wie jullie
daadwerkelijk gemeenschap hebben gehad - als jullie nog geen
gemeenschap met haar hadden gehad, dan is het voor jullie geen
vergrijp - en de echtgenotes van jullie lijflijke zonen en dat
jullie twee zusters samen als vrouw hebben, behalve als het al
gebeurd is. God is barmhartig en vergevend." (Koran 4:22-23)
De term slaat dus op al diegenen die men niet kan huwen en heeft
betrekking op:
- Iedereen van beide seksen die de puberteit nog niet bereikt
heeft;
- de echtgeno(o)t(e);
- diegenen van de tegengestelde sekse met wie men een
bloedverwantschap heeft (voor een vrouw zijn dat haar vader,
grootvader, broer, oom, neef enz.; voor een man zijn dat zijn
moeder, grootmoeder, zus, tante, nichtje enz.);
- diegenen van de tegengestelde sekse met wie men een
aangetrouwde verwantschap heeft (voor een vrouw zijn dat haar
schoonvader, schoonzoon, stiefvader, stiefzoon; voor een man zijn
dat zijn schoonmoeder, schoondochter, stiefmoeder, stiefdochter);
- diegenen van de tegengestelde sekse met wie men eenzelfde
zoogmoeder gedeeld heeft (mits aan een aantal specifieke
bepalingen voldaan is).
In een aantal gevallen worden ook leden van hetzelfde geslacht
tot de Maharim gerekend.
Contacten met leden van de Mahram groep zijn in de regel niet
seksueel geïnspireerd en zijn daarom losser geregeld. Deze mensen
kunnen elkaar bijvoorbeeld begroeten met een handdruk. Anders is het
gesteld met contacten tussen huwbare mensen van de andere sekse
vermits hier mogelijks wel seksuele connotaties kunnen ontstaan
terwijl de Koran seks buiten het huwelijk verbiedt. Hier, doet de
intentie van het gedrag haar intrede. Op Oordeelsdag zal immers
rekening gehouden worden met de intenties die het gedrag stuurden.
'Umar ibn al-Khattab meldde dat Gods Boodschapper zei: "De
beloning voor handelingen hangt af van de intenties en elke
persoon zal beloond worden volgens wat zijn intenties waren."
(Bukhari, Muslim)
Onder geleerden van diverse scholen bestaat ruime eensgezindheid
dat als er ook maar enige mogelijk bestaat dat de handdruk een vorm
van seksuele connotatie beoogt – genot, verlangen, erotiek, of
verleiding daartoe - de handdruk verboden is vanuit de gedachte dat
alles wat leidt tot iets wat verboden is, zelf verboden is. Gaat het
om een puur zakelijke handdruk en is er geen intentie van erotiek,
seksualiteit, intimiteit - met andere woorden, bestaat er geen
intentie van schending van de intieme privacy en seksuele
integriteit van zichzelf en/of de ander – dan kan geargumenteerd
worden dat de handdruk toegelaten kan worden. Er bestaat immers geen
enkele hadith (uitspraak van Profeet Mohamed) die stelt dat een
handdruk verboden is als er geen risico is op genot of verlangen. De
meeste geleerden zullen ook in die omstandigheden een handdruk niet
aanraden maar staan het wel toe. De strikte groepen, verbieden
echter ook deze 'zakelijke' handdruk. Zij baseren zich daarvoor
onder meer op volgende hadith:
“Het zou voor iemand onder jullie beter zijn zichzelf met
een ijzeren naald in het hoofd gestoken te hebben dan een vrouw
aan te raken die voor hem onwettig is. " (Saheeh al-Jaami’ )
Er bestaat evenwel geen eensgezindheid over de authenticiteit van
deze hadith. De hadith werd gemeld door Al-Tabari en Al-Baihaqi op
gezag van Ma'qil ibn Yassar en hoewel zij als betrouwbaar kunnen
beschouwd worden is er een kans dat de keten hier onderbroken werd
en dat de hadith dus niet authentiek is. [16]
Bovendien draait alles rond de betekenis van “aanraken”. Het
Arabisch woord dat hier gebruikt wordt is “al-mass”. In de context
van de Koran en Sunnah wordt dit woord gebruikt om te verwijzen naar
ofwel seksuele betrekkingen ofwel naar handelingen die de seksuele
betrekkingen voorafgaan (kussen, strelen, knuffelen, liefkozen enz).
[17].
Dit betekent dat zelfs wanneer men hogergenoemde hadith als authentiek
zou beschouwen, de hadith geen expliciet verbod invoert op
niet-seksuele aanrakingen. Gewoon aanraken zonder genot of
verlangen, wordt noch in de Koran, noch in de Sunnah van Mohamed,
expliciet verboden wat nog niet wil zeggen dat het aangeraden wordt.
Er wordt ook wel eens verwezen naar de historische islamitische
procedure voor het aanstellen van een leider. Daarbij wordt in een
eerste fase door de bevolking een raad der wijzen verkozen. Deze
wijzen dragen kandidaten voor en beraadslagen onderling tot zij het
eens worden over wie volgens hen de beste leider zou worden. Zij
dragen deze persoon voor als kandidaat leider en schenken hem hun
eed van trouw. Deze kandidaat leider moet nu, in een tweede fase,
terug naar de basis, en moet door een meerderheid van de bevolking
aanvaard worden. Pas dan, is hij officieel leider. Deze tweede fase
- de rechtstreekse aanvaarding, of zo men wil 'verkiezing' van de
leider door de bevolking - voltrok zich ten tijde van Profeet Mohamed bij mannen door middel van een handdruk. Vrouwen mochten
deelnemen aan de leiderschapsverkiezing, doch bij hen aanvaardde de
Profeet hun eed van trouw naar verluid gewoon in woorden en zonder
handdruk.
A'ishah zei: "Bij God, de Boodschapper van God nam enkel op
de door God voorgeschreven manier de eed van trouw af van vrouwen,
en de hand van de Boodschapper van God raakte nooit de hand aan
van een vrouw. Wanneer hij hun eed van trouw in ontvangst genomen
had placht hij te zeggen, 'Ik heb uw eed van trouw verbaal
aanvaard.' (Bukhari)
Sommigen menen hierop een algemeen verbod van een handdruk tussen
mannen en vrouwen te kunnen baseren. Het is echter niet omdat de
Profeet iets niet deed, dat daar een verbod mee gemoeid is. Hij kan
het ook gelaten hebben omdat het een onwenselijk gedrag was. Er is
bovendien geen eensgezindheid over deze procedure. Er zijn immers
andere ahadith die ruimte scheppen voor interpretatie. Bijvoorbeeld:
"Umm Atiyya zei: "Wij gaven onze eed van trouw aan de
Boodschapper van God, en hij verklaarde dat wij niets of niemand
met God mochten associëren, en verbood ons te weeklagen voor de
doden. Een vrouw onder ons, trok haar hand terug..." (Bukhari)
Waarom trok deze vrouw haar hand terug? Omdat ze van plan geweest
was haar eed af te leggen (met een handdruk) maar van gedacht
veranderd was en zijn leiderschap toch maar niet wou erkennen? Of
omdat ze zich realiseerde dat de Profeet haar handdruk niet zou
aannemen? En hoe zat het met de andere aanwezige dames? Impliceert
de hadith niet dat zij hun hand niet terugtrokken, met andere
woorden, dat zij de eed juist wel aflegden door een handdruk?
Wegens deze onduidelijkheden kan men de verkiezingsprocedure evenmin
inroepen als onbetwistbare basis ter fundering van een algemeen
verbod op een handdruk.
Trouwens, zelfs als men zou uitgaan van een volledig verbod, dan is
er ook nog een regel die stelt dat de nood het verbod versoepelt.
Deze regel vindt men onder meer terug in de Koranische voorschriften
inzake voeding. Muslims mogen een aantal voedingsmiddelen niet eten,
maar wanneer zij dreigen te verhongeren en niet de intentie hebben
te zondigen, mogen zij verboden voedsel eten om in leven te blijven.
"Verboden is voor jullie wat vanzelf is doodgedaan, bloed,
varkenvlees, ... (...). Maar als iemand door honger gedwongen
wordt zonder tot zonde geneigd te zijn, dan is God vergevend en
barmhartig." (Koran 5:3)
Dit toont aan dat de Islam een zekere rekkelijkheid inbouwt en
regels niet 'mordicus' oplegt. Het is dan natuurlijk de vraag wat
een 'noodzaak' uitmaakt die toestaat dat de regels versoepeld
worden. Als men bijvoorbeeld een job dreigt mis te lopen wanneer men
zou weigeren een vrouwelijke personeelsverantwoordelijke een
handdruk te geven, zou een noodzaak kunnen ingeroepen worden die de
regel versoepelt en die een handdruk toch toestaat. [18]
Zoals gezegd kan men echter geen dwingende zaak maken voor een
algeheel verbod op een puur zakelijke handdruk. Men kan wel
argumenteren dat Muslims (mannen en vrouwen) hoe dan ook – ook in
neutrale, zakelijke omstandigheden - aangeraden worden niet als
eerste een hand van een niet-Mahram 'aan te raken' maar een verbale
vorm van begroeting te initiëren. Een uitgestrekte zakelijke hand
zonder meer weigeren en daarmee de begroeting ruwweg afslaan is
evenwel niet aan de orde vermits Muslims ook gebonden zijn aan de
regels van vriendelijkheid en minzaamheid tegenover anderen. [19].
Als devote Muslims het er moeilijk mee hebben om ook in puur
zakelijke omstandigheden een handdruk te beantwoorden, omdat zij
verkiezen ook inzake niet-verplichte materie het voorbeeld van
Profeet Mohamed te volgen, wordt hen vanuit de islamitische
richtlijnen inzake omgangsvormen voorgeschreven op zijn minst het
vriendschappelijk bedoelde gebaar met een in het eigen model
minstens even goed gebaar te beantwoorden:
"En wanneer men jullie met een groet begroet, groet dan op
een betere manier terug of beantwoordt de groet. God rekent over
alles af." (Koran 4:86)
3.2. Geen discriminatie of neerbuigendheid
Het niet uitwisselen van een handdruk tussen niet-verwanten heeft
duidelijk helemaal niets met neerbuigendheid te maken. Vermits een
handdruk zo sterk samenhangt met de kijk op seksualiteit en respect
op integriteit van de ander, is het niet geven van een handdruk voor
Muslims eigenlijk tegelijk een uiting van devotie aan God en een
uiting van respect voor de integriteit en privacy van zichzelf en
van de andere. Het is vanuit die optiek dat men zich terughoudend
opstelt. Het lichaam behoort in de Islam tot de privé-sfeer, en een
aanraking kan ervaren worden als een inbreuk daarop.
Het niet geven van een handdruk heeft evenmin te maken een vermeende
minderwaardigheid of discriminatie van de vrouw in de Islam, vermits
de terughoudendheid in beide richtingen geldt. Hoewel sommige
interpretaties dat wel zijn, is de Koran trouwens niet
vrouwonvriendelijk te noemen. In “Staan mannen boven vrouwen”
wordt een uitgebreide analyse gemaakt van de vrouw in de Islam, en
daaruit blijkt dat de Koran een sterk emanciperende werking kan
hebben want vertrekt vanuit een krachtig verankerd centraal
gelijkheidsbeginsel tussen mannen en vrouwen – dat weliswaar in
praktijk niet steeds toegepast wordt, maar ook in het Westen is er
een verschil tussen wet en praktijk. [20]
4. Besluit
Tot de islamitische etiquette behoort een begroeting waarbij men
elkaar vrede van en geborgenheid in God toewenst - het tilt elke
ontmoeting meteen op een hoger niveau. Niet alleen krijgt een
ontmoeting op die manier een spirituele dimensie, maar ook herinnert
de begroeting aan de ethisch-religieuze regels die er moeten voor
zorgen dat elk sociaal contact minzaam, vriendelijk, respectvol,
rechtvaardig e.d.m. verloopt.
Of men al dan niet de hand drukt van een niet-Mahram hangt af van de
interpretatie van de Islam die men volgt. Voor sommigen stelt het
geen probleem - zij gaan er van uit dat al wat niet strikt verboden
is toegelaten kan worden zelfs al is het niet noodzakelijk
wenselijk, voor anderen die het voorbeeld van de profeet ook voor
niet verplichte zaken willen volgen, is een handdruk niet aan de
orde.
In het Westen wordt de islamitische terughoudendheid inzake een
handdruk tussen een man en vrouw, vaak geassocieerd met een
vermeende discriminatie van de vrouw in de Islam. Dit is duidelijk
geheel ten onrechte. De terughoudendheid geldt in beide richtingen
en heeft niets met discriminatie te maken. De Koran hanteert
overigens een sterk verankerd centraal gelijkheidsbeginsel van
mannen en vrouwen, en staat discriminatie van vrouwen niet toe. De
terughoudendheid wordt integendeel ingegeven door een respect voor
elkaars integriteit vanuit een algemene kijk op seksualiteit die
gereserveerd is voor binnen het huwelijk. Het niet uitwisselen van
een handdruk bij een begroeting, is bovendien niet iets typisch
islamitisch. In diverse religies en culturen is een handdruk
ongebruikelijk, zelfs onbeleefd en wordt deze aanraking als een
inbreuk op de intimiteit ervaren. Het is niet omdat iets niet
Westers is, dat het minderwaardig of discriminerend is. Het is
gewoon anders.
Een handdruk aan iemand opdringen kan even beledigend overkomen als
een handdruk weigeren. In beide gevallen speelt de intentie mee. Wil
men misschien iemand bruskeren of shockeren? Als het echt de
bedoeling is elkaar met vrede te begroeten, zal men de zaak elegant
kunnen oplossen temeer omdat uit de islamitische voorschriften
overduidelijk blijkt dat de begroeting (ook van niet-Muslims) een
belangrijke plaats inneemt in het sociaal gebeuren en zelfs
uitdrukkelijk gekoppeld wordt aan liefde onder de mensen en
geborgenheid bij God. Anderzijds blijkt dat wanneer een handdruk
werkelijk bedoeld is in zijn historisch culturele betekenis, hij
niet alleen een begroeting, maar ook een vredeswens uitdrukt. In dit
gegeven, kunnen beide begroetingsculturen elkaar ontmoeten.
_______________________________
Noten en literatuur
-
"The Handshake as Interaction", Hall, Peter M. and
Dee Ann Hall, SEMIOTICA v.45. Mouton Publishers: Amsterdam, 1983.
pp. 249-264. Geciteerd in : "The Handshake", The Nonverbal
Communication Web Project,
http://soc302.tripod.com/soc_302rocks/id8.html
-
"The word Namaskar", Hinduism Today,
klik
hier!
-
Zie
2.
-
"What can possibly be wrong with shaking hands with
members of the opposite sex?", Askmoses.com,
http://www.askmoses.com/qa_detail.html?h=237&o=81309
-
"Shaking hands", Yehonatan and Randy Chipman,
Mail.Jewish Mailing List, Volume 37 Number 82, 4 December 2002
http://www.ottmall.com/mj_ht_arch/v37/mj_v37i82.html#CAAU
-
"Onze God en jullie God is één", op
deze site
-
"Shaking hands with the opposite gender", Jonathan
Rosenblum, Aish.com,
http://www.aish.com/societyWork/society/Shaking_Hands_with_the_Opposite_Gender.asp
-
zie
7
-
"The Islamic Greeting and it’s Etiquette", Friday
speech delivered by Imam Mohamed Baianonie at the Islamic Center
of Raleigh, NC on February 22, 1988,
http://www.islam1.org/khutub/Islamic_Greeting.htm
-
"Salam - The Islamic greeting", Adil Salahi,
klik hier!
-
"What are the manners of meeting and talking in Islam?"
, Daud Matthews, Q&A Islamonline.net
klik hier!
-
"Racisme, een grendel op de hemelpoort", op
deze site
-
"De Ideale Muslim", in "Koranische Psychologie", op
deze site
-
"Onze God en jullie God is één", op
deze site
-
"Islam teaches peace",Shahul Hameed, Q&A
Islamonline.net,
klik hier!
-
"Shaking hands with a woman, an Islamic perspective",
Fatwabank IslamOnline.net,
klik hier!
-
Zie
16
-
"Shaking Hands Again, Shaykh Abdurrahman Ibn Yusuf,
Q&A SunniPath.com,
klik hier!
-
"Omgaan met niet-Muslims", op
deze site
- "Staan mannen boven vrouwen?" op
deze site.
