DE BRUG VAN MOSTAR

door Herman  De Ley (© H.De Ley 1998)*
 

hoofdstuk 1 - hoofdstuk 2 - hoofdstuk 3 - literatuurlijst

Inhoudstafel:

Hoofdstuk 1: Het Osmaanse Rijk

Hoofdstuk 2: De Turkse Republiek

Hoofdstuk 3: De Brug van Mostar

Literatuurlijst

Hoofdstuk 1: 

Het  Osmaanse  Rijk (Osmanlı İmparatorluğu)

1.1. De  publieke islam, althans, werd tijdens de 15de- en 16de-eeuw in West-Europa zo goed als volledig uitgeroeid.  In Zuid-Oost-Europa, daartegenover, was hij net tijdens diezelfde periode - als in een soort van slingerbeweging (die in de late 20ste eeuw weerom in de andere richting zou gaan) - in volle opgang. De bekendste datum, in dat verband, is vanzelfsprekend het voor de Christenheid noodlottige jaar 1453, met de verovering van Constantinopel door de Osmanen, onder leiding van de jonge en ambitieuze Mehmet II Fatih (“de Veroveraar”).  Ze werd in de eeuwen erna gevolgd door een verdere expansie tot ver in Midden-Europa (met het beleg van Wenen in 1529, onder Süleyman I de Prachtlievende, 1520-1566).[1]

De eerste, Oost-Europese moslims waren al een kleine eeuw eerder verschenen: in Thrakië vanaf 1361, met de verovering van Adrianopolis (Turks nu: Edirne), hoofdstad van Byzantijns Thrakië; in Macedonië en Bosnië vanaf het begin van de 15de eeuw: het stadje Mostar - de naam betekent “bewaker van de brug” - is een Osmaanse vestiging van rond het midden van de 15de eeuw. Wat de niet-moslims betreft, die in het Europese hartland van het Osmaanse rijk de meerderheid vormden (ook in grote steden als Thessaloniki en zelfs Istanbul), als ‘zimmi’s’ (Turkse schrijfwijze voor dhimmî-s) genoten zij van het traditionele, islamitische ‘dhimma’-regime. 

In het Osmaanse bestuurswezen werd dat regime bijzonder doeltreffend georganiseerd, onder de vorm van de zgn. ‘milletler’, of “(religieuze) naties”.[2] Voor de betrokkenen had het ongetwijfeld reële nadelen:  zo moesten zij, zoals altijd, een speciale belasting betalen, de zgn. ‘haraç’.  Een bijzondere vermelding, echter, verdient de zgn. 'devşirme’ (letterlijk: “inzameling”): afgeleid uit het principe van de oorlogsbuit die in de ‘darülharb’ (“huis-van-de-oorlog”) mocht worden gevorderd, werd van christelijke gemeenschappen om de zoveel jaren een collectief tribuut geheven onder de vorm van... (mannelijke) kinderen. Zij waren bestemd om het aantal van de zgn. ‘kapı kulları’, letterlijk: “slaven van de Porte”, op pijl te houden. Ze werden bekeerd en degelijk opgeleid om de ruggegraat te vormen van het bestuurssysteem én van het leger: zij bemanden het elitekorps van de bekende “Janissaren” - het woord is een westerse verbastering van het Turkse ‘yeni çeri’, letterlijk: “nieuwe strijdmacht”. Op die manier kon de Osmaanse élite zich ook regelmatig verjongen met “vers bloed” (de fertiliteit van de moslimbevolking was traditioneel erg laag).[3] Verzet tegen die ‘devşirme’ kwam er in eerste instantie vanwege de... moslims, wegens de vele voorrechten en de hoge posities van de ‘kapı kulları’ (zo poogden moslims regelmatig hun eigen kinderen in de devşirme binnen te smokkelen).[4] Het millet-systeem, hoe dan ook, hield ook reële voordelen in voor de niet-moslimse, religieuze "naties" .  Eén van de belangrijkste ervan was ongetwijfeld dat zij vrijgesteld waren van de verplichte legerdienst, “die voor de moslimse jeugd een mogelijk doodvonnis betekende”.[5] Weliswaar konden zij vrijwillig en in ruil voor fiscale vrijstellingen instaan voor de lokale verdediging van hun stad of regio. Zoals Bakker, Vervloet & Gailly daarom positief concluderen wat de klassieke Osmaanse periode betreft:[6]

“Vergeleken met het bestuur van de feodale christelijke heren was dat van de Osmanen bijzonder mild en de lokale christelijke bevolking had geen reden tot ontevredenheid. De herendiensten werden in de Osmaanse gebieden afgeschaft, de rechtspraak was correct en rechtvaardig en de belastingdruk was laag”.

Het Osmaanse imperium kon zichzelf met recht en reden als de historische erfgenaam beschouwen van het Romeinse of Byzantijnse keizerrijk. De verfijnde Osmaanse cultuur en civilisatie - één van de meest kenmerkende en unieke kunstuitingen ervan werd de 16de-eeuwse moskee-architectuur[7] - oefende een grote aantrekkingskracht uit, ook op het Westen. Vooral de prachtige Süleymaniye-moskee in Istanbul (1550-1557, vandaag bewaard met het oorspronkelijke gebouwencomplex - külliye, in het Turks:  hamams, hospitaal, medische faculteit, armen-eethuis (darüzziyafe, nu een restaurant), bibliotheken, scholen, grafmonumenten van de sultan en zijn Russische vrouw, Hurrem Sultan, enz.), werd in opdracht van Süleyman gebouwd door zijn beroemde architect, Sinan. Ze moest fungeren als een soort van analogon van Joustinianos’ beroemde Aya Sofia (door de moslims omgevormd tot een moskee).  O.m. door het hergebruik van Romeins-Byzantijnse monolithische zuilen, in roze graniet en purpersteen, moest dit gebouw de aanspraak op imperiale continuïteit architecturaal “proclameren”.[8] 

Belangrijke delen van de Balkanbevolking - uit de aristocratie zowel als uit de lagere klassen - bekeerden zich in die eerste, expansieve faze vrijwillig en diepgaand tot de islam.  Zo bv.  in Bosnië, waar

“al vroeg een aanzienlijk deel van de bevolking - en zeker niet alleen het Patareense[9]- tot de islam overging; de vele islamitische immigranten (Turken, maar ook Albanezen, Bulgaren, enz.) die zich vooral in de stedelijke centra in Bosnië vestigden, werden geassimileerd... Het ging om een spontaan proces, dat resulteerde in een islamitisch overwicht binnen de bevolking van Bosnië vanaf het begin van de 17de  eeuw”.[10]

Tegelijkertijd, en op het eerste gezicht misschien wat paradoxaal,[11] maakte de snelle instelling van een doeltreffend Osmaans bestuursapparaat, mét uitgewerkt millet-systeem, dat de Balkan gedurende die 500 jaar tóch overwegend christelijk bleef.

Het contrast hier met Anatolië is opvallend.  Reeds in de 2de helft van de 11de eeuw was dat Klein-Aziatische gebied grotendeels veroverd door de Seljukieden (in 1098 werd het Seljukide sultanaat van ‘Rum’ gevestigd, met centrum in Konya); het Byzantijnse rijk werd omzeggens herleid tot enkele versterkte steden (Constantinopel, Nikaia, Trebizonde...).  Hiermee werd, wat de christelijke aanwezigheid betreft, een lang proces ingezet van (religieuze) erosie en desintegratie (nog versterkt door de staat van anarchie volgend op de moordende invallen van de westerse zgn.  kruisvaarders,  de Mamelukken en vooral de Mongolen).  De grotendeels vrijwillige islamisering werd versterkt door de tolerantie die de Seljukidische islam (doorgaans) aan de dag legde, en de ruimte die geboden werd binnen die islam aan (o.m. ook christelijk geïnspireerde) mystieke en syncretistische bewegingen. Zie bv. de bekende Mevlevi-orde, met haar beroemde ‘draaiende derwisjen’: zij voert haar ontstaan terug op de grote mysticus en dichter, Mevlânâ (“Onze Meester”) Jalâl ad-Dîn Rumî (1207-1273, afkomstig uit het Perzische Balkh, Khorasân, maar onder de druk van de Mongolen naar Konya uitgeweken; zijn prachtig grafmonument is daar nog altijd te bezichtigen). Te vermelden is ook de Bektashi-orde, met als legendarische stichter Hacı Bektash.[12] Terwijl in de 11de eeuw de overgrote meerderheid in Anatolië nog altijd christelijk was (een bevolkingstotaal van 7 à 8 miljoen), was rond de inname van Constantinopel dat aantal teruggevallen op amper 400.000.  Met de vestiging, evenwel, van het Osmaanse bestuur en een consequent toegepast millet-systeem werd die trend omgebogen (met een spectaculaire daling van het aantal bekeringen): van ca 8%, in de 16de eeuw, was tegen het einde van de 19de eeuw (1881) het aantal christenen gestegen tot 16%.  Weliswaar droeg de al vermelde (traditioneel) kleinere fertiliteit van de moslimbevolking daartoe bij.[13]

Met de installatie van de Grieks-orthodoxe patriarch in Istanbul, als het zowel ‘wereldlijke’ als ‘geestelijke’ hoofd van de voornaamste christelijke millet (de tweede was de - monophysitische - Armeense kerk), en met de verregaande integratie en participatie van de Grieks-christelijke aristocratie in het bestuur, kon het Osmaanse rijk althans tot aan de Griekse opstand (1821-1830) de facto zelfs een “Grieks-Turkse diarchie” worden genoemd.[14]

1.2. Vanaf het midden van de 17de eeuw gingen de Osmanen in toenemende mate binnen- en buitenlandse problemen kennen. Verantwoordelijk ervoor waren o.m. de langdurige en destructieve oorlogen met de Perzische Savafieden (1578 tot 1639), alsook een enorme inflatie die het rijk als het ware vanuit het Westen ‘doorgespeeld’ kreeg.  De fiscale en sociale druk op de eigen boerenbevolking werd daardoor als maar groter.[15] De toenemende economische en militaire superioriteit van de Europese absolutistische staten bracht, ondanks een kortstondige ‘relance’ in de tweede helft van de 17de eeuw (met het tweede beleg van Wenen, in 1683),[16] een onomkeerbaar proces op gang van voortdurend Europees gebiedsverlies (reeds in 1654 een deel van Oekraïne; in 1699 een groot deel van Hongarije, enz.). Die tweede faze, bijgevolg - d.w.z. vooral de 18de en 19de eeuw -, stond, aldus Ger Huijzings, veeleer

“in het teken van de verzwakking van het centrale gezag, van groeiende onveiligheid op het platteland en onderdrukking van de christelijke bevolking. Dwang en lijfsbehoud werden de overheersende motieven voor de overgang tot de islam”.[17]

Het overgaan, anderzijds, van Europese delen van de Osmaanse darülislam in christelijke handen zou twee eeuwen lang gepaard gaan met moordpartijen en militair geweld, en vandaar ook met massale vluchtelingenstromen van moslims (én joden) naar Osmaans gebied: de zgn. muhacirler, letterlijk: “degenen die de hijra maken”, sc. uit de darülharb naar de darülislam.[18] De verklaring voor die ongemeen felle repressie (onder de lokale moslimpopulaties werd meer dan eens een bloedbad aangericht; zie ook verder, kap. 2.1) moet allicht deels gezocht worden in de toenemende negatieve effecten, in die laatste eeuwen, van een Osmaans bestuur dat alsmaar verzwakte.[19] Tegelijkertijd gaven de Europese (o.m. Oostenrijkse) en Russische legers blijk van een fanatieke ‘kruistochtenmentaliteit’ ten aanzien van moslims - maar ook van joden: vergelijk met het 15de-eeuwse Spanje. De ideeën van de Europese Verlichting inzake godsdienstvrijheid en tolerantie hadden hierop nauwelijks enig effect.[20]

Hoofdstuk 2

NOTEN:

* Oorspronkelijk gepubliceerd in H.De Ley, "Van Cordoba tot Mostar", CIE-Cahier Nr 2, Gent 1998. Voor een afbeelding van de oorspronkelijke brug van Mostar (dus vóór haar vernieling en recente restauratie), klik hier.