Communicatie, Informatie, Educatie

• CIE-INDEX • 

Europa en haar "identiteit": De zondebokken van Europa

Europalezing 2000

door

Raymond Detrez

 

‘… dan zal hij den levenden bok brengen, en Aäron zal zijn beide handen op den kop van den levenden bok leggen en over hem al de ongerechtigheden der Israëlieten en al hun overtredingen in al hun zonden, belijden; hij zal die op den kop van den bok leggen en dien door iemand, die daarvoor gereed staat, naar de woestijn laten brengen. Zo zal de bok al hun ongerechtigheden op zich dragen naar een onvruchtbaar land …’ (Lev. 16: 21).
 

U kunt ze zich nog herinneren: de Hongaarse grenswachters in hun groene uniformen die met zware metaalscharen gaten knipten in het prikkeldraad langs de Oostenrijkse grens; de Oost- en West-Berlijners die een gat hakten door de met graffiti beschilderde muur en elkaar onder tranen in de armen vielen; de manifestanten in Praag die hun sleutelhangers lieten rinkelen aan de voet van het standbeeld van de Tsjechische patroonheilige Vacláv; de burgers van Boekarest die het echtpaar Ceausescu van het balkon van het Partijgebouw joelden. Het IJzeren Gordijn, dat Europa bijna vijftig jaar lang verdeeld had, werd eindelijk neergehaald.

Het was een vruchtbare tijd voor publicisten met zin voor het visionaire. Het discours over de Europese identiteit, dat al enkele decennia meedraaide onder de benaming ‘Europese Gedachte’ - om zijn gedram ook wel eens de ‘Zeuropese gedachte’ genoemd -, kreeg opeens een nieuwe dynamiek en een nieuwe dimensie. Oost-Europa, zo luidde het, was sinds de Tweede Wereldoorlog onder de knoet van een Aziatisch despotisme van zichzelf vervreemd geraakt; alleen West-Europa had de authentieke Europese waarden levend gehouden. De landen van Oost-Europa schudden de bolsjevistische dictatuur af en gingen net zo democratisch worden als West-Europa. Daarmee zou Europa, net als Duitsland, weer ééngemaakt zijn.

Maar er stelde zich een conceptueel probleem. De Europese Gedachte, die de diverse politieke en economische Europese instellingen ideologisch legitimeerde, was sinds de stichting van de Raad van Europa, de NAVO en de EGKS rond 1950 een West-Europese aangelegenheid geweest. De Europese Gedachte had zich ontwikkeld zonder rekening te houden met Oost-Europa en nog vaker juist in een geest van vijandigheid jegens Oost-Europa. Na 1989 moest de Europese identiteit dan ook grondig herdacht worden. Als ook de landen achter het voormalige IJzeren Gordijn tot Europa behoorden, dan moest Europa anders gedefinieerd worden of aan die landen een Europese identiteit toegeschreven worden. Maar hoe? En behoorden ál die landen achter het neergehaalde IJzeren Gordijn tot Europa? Waar hield Europa eigenlijk op? 

Het antwoord op die vraag was méér dan een academische aangelegenheid of een journalistieke Spielerei. De toekenning van een ‘Europese identiteit’ zou immers bepalen welke volken en staten ‘erbij hoorden’ en welke andere ‘uitgesloten’ bleven. ‘Erbij’ of ‘niet erbij’ had uiteindelijk betrekking, niet op een of ander abstract Europa, maar op de Europese Unie. En de Europese Unie ging over economische belangen. Over de vraag tot hoever in het oosten de Europese identiteit zich zou uitstrekken beslisten uiteindelijk niet de denkers over Europa, maar politici en Eurocraten en vooral managers, aandeelhouders en bankiers. Die hadden al becijferd wat een uitbreiding van de Europese Unie kon opbrengen toen de Koude Oorlog nog warm was. Het draaide erop uit dat de denkers over Europa dié Oost-Europese volken of staten een Europese identiteit toedachten, die voor West-Europa economisch interessant waren. Denkers die anders dachten waren dromers.

Ik wil het hier hebben over de constructie van de Europese culturele identiteit sinds het einde van de Koude Oorlog in 1989. Om misverstanden te vermijden wil ik eerst nog twee opmerkingen maken. De constructie van de Europese culturele identiteit wijkt nauwelijks af van de wijze waarop in de 19^de eeuw en in sommige achtergebleven gebieden vandaag nóg nationale identiteiten worden geconstrueerd. Binnen de Europese Unie wordt gewerkt aan een soort van Europese natie. Op basis van het voorhanden zijnd historisch, taalkundig, religieus, artistiek en ander materiaal wordt een min of meer coherent, idyllisch of pervers verhaal gecreëerd over de eigen aard en geschiedenis, waarbij pour les besoins de la cause het ene wordt weggemoffeld en het andere bijgefantaseerd. Culturele identiteit is dan ook in vele opzichten veeleer een kwestie van geloof dan van wetenschap. Wie gelooft in het bestaan van een bepaalde culturele identiteit ziet ze overal; wie er niet in geloofd ziet ze nergens. Dat maakt erover praten net zo moeilijk als de discussie over het godsbestaan. Maar het geloof in een culturele identiteit op zich is natuurlijk, net als het ‘echte’ geloof, in Hem, een reëel gegeven en kan enorme sociale en politieke krachten losmaken. 

Ik ben niet van oordeel dat culturele identiteit - in een andere betekenis van dat woord - niet bestaat. De sociologie, de culturele antropologie, de geschiedkunde en andere wetenschappen beschikken over degelijke methoden om de collectieve waarden, die aan de basis liggen van culturele identiteit, adequaat te beschrijven. Misschien bestaat er wel een systeem van morele, religieuze, sociale, esthetische en andere waarden dat alle inwoners van Europa gemeen hebben en dat hen onderscheidt van niet-Europeanen. Maar wat politici en nationale en Europese ideologen onder culturele identiteit verstaan is een intellectuele constructie die met een wetenschappelijk beschrijfbare, sociologische realiteit niets te maken heeft. Die constructie wil in het beste geval de eigenliefde strelen en het slechtste bepaalde groepen tegen hun zin insluiten of uitsluiten. 

De constructie van de Europese culturele identiteit heeft enig hersenwerk vereist. Nationale identiteiten worden veelal geconstrueerd uit etno-culturele kenmerken: taal, religie, cultuur, historisch verleden. Voor de Europese identiteit zijn die minder evident: er worden veel talen gesproken in Europa; er worden veel vormen van christendom beleden en een groeiend aantal Europeanen belijdt helemaal niets; er bestaan aanzienlijke culturele verschillen (wat hebben de Lappen gemeen met de Corsicanen?); diverse regio’s van Europa hebben heel specifieke historische ontwikkelingen doorgemaakt. Die grote diversiteit aan concrete componenten heeft gemaakt dat de beweringen over de Europese identiteit een erg abstract - of laten we maar zeggen vaag - karakter kregen. 

De monteurs van de Europese identiteit kwamen zo gezwind op een centraal concept dat in vaagheid moeilijk te overtreffen is. Typerend voor de Europese culturele identiteit zou zijn - u hebt het tot vervelens toe gehoord en gelezen - ‘eenheid in verscheidenheid’. Die ‘eenheid in verscheidenheid’ werd door de bouwers van de Europese staat - lang voor de Euro - in omloop gebracht en als gangbare munt aangenomen door alle belijders van het Europese geloof. Diep nadenken werd er over die ‘eenheid in verscheidenheid’ niet gedaan en dat verwondert ons ook niet, want er valt helemaal niets over te denken. Het is een typering die in de Leopoldswijk wellicht voor ‘spits’ doorgaat, maar die door het feit dat ze zowat op alles kan toegepast worden, geen enkele betekenis heeft. Het publiek in een theater, een symfonieorkest, het alfabet, hutsepot, een bibliotheek, de inhoud van mijn vuilnisemmer, noem maar op - ze zijn allemaal op een of andere manier ‘één in verscheidenheid’. Als elk continent op zich en alle continenten samen ook ‘één in verscheidenheid’ zijn, waarom dan niet ook Europa? Wat is er dan nog zo typisch Europees aan die ‘éénheid in verscheidenheid’? Het is bovendien mathematisch aantoonbaar dat je bijvoorbeeld in Afrika op een territorium ter grote van Europa veel meer diverse talen, godsdiensten, zeden en gewoonten bij elkaar vindt dan in Europa. Europa is cultureel bij de meest homogene gebieden ter wereld.

Wat hebben de volkeren van Europa volgens de monteurs van de Europese identiteit eigenlijk gemeen? Waarin zijn ze zo ‘één’? Welke zijn de ‘gemeenschappelijke Europese waarden’ waarover zo druk gedaan wordt? 

Europeanen zijn blank. Daar wordt door de bruine voorstanders van Europa - bruin aan de binnenkant - graag op gewezen. Voor de blanke Europeaan met een minimum aan political correctness is het een beetje gênant om daarmee uit te pakken. Bovendien is blank alleen in de waspoederbranche een echte waarde. 

Europeanen zijn christenen. Dat ligt al bijna even moeilijk. Wie uitgaat van het strenge criterium dat alleen wie rotsvast overtuigd is van de letterlijke waarheid van de geloofspunten, geformuleerd in het Credo van de katholieken, een echte christen is, zal in Europa maar een handvol christenen tellen. De christenen van vandaag geloven in wat hun goed uitkomt of plausibel lijkt, en dat kan niet Zijn bedoeling geweest zijn. Welke christenen behoren tot Europa? Alleen de katholieken en de protestanten, of ook de orthodoxe christenen? Zo ja, dan mag ook Rusland in de Europese Unie. Zo niet, dat moet Griekenland eruit. Een niet te verwaarlozen deel van de burgers van Europa noemt zich bewust ongelovig. Hoe christelijk is Europa dan eigenlijk? Of zijn niet gelovigen slechte Europeanen? Vele miljoenen burgers van de Europese Unie zijn moslims. Horen zij niet thuis in Europa? Neen, roepen de bruine Europeanen, maar Europeanen van andere kleuren denken daar genuanceerder over. De islam heeft immers een belangrijke bijdrage geleverd tot ‘de wordingsgeschiedenis’ van het moderne Europa.

Samuel Huntington, de bekende groothandelaar in identiteiten, heeft het flink lastig met de religieuze identiteit van Europa. Voor hem valt de oostelijke grens van de Westerse beschaving in Europa samen met de grens tussen aan de ene kant de katholiek-protestantse, en aan de andere kant de orthodox-christelijke en de islamitische wereld. Dat belet hem niet om de conflicten tussen de democratische, fascistische en communistische staten tijdens de Tweede Wereldoorlog en de Koude Oorlog te zien als conflicten bínnen de Westerse beschaving, als ‘Westerse burgeroorlogen’. Maar nadat de orthodoxe landen dank zij de Koude Oorlog vijfenveertig jaar lang tot de ‘Westerse beschaving’ behoord hebben, zijn de daar na het einde van de Koude Oorlog weer uit verwijderd. Ze behoren nu tot de Slavisch-orthodoxe beschaving. Het woord ‘Slavisch’ is blijkbaar toegevoegd om de EU- en NAVO-lidstaat Griekenland niet méé uit de West-Europese club te zetten. Tot de Slavisch-orthodoxe beschaving behoren dan volgens Huntington wél volken als de Roemenen en de Albanezen, die geen Slaven zijn, terwijl Slavische volken als de Polen, Tsjechen en Kroaten dank zijn hun Roomse geloof ín de club mogen blijven. Huntington voegde er een kaartje van Europa bij, om vooral geen misverstanden te laten bestaan over wie waar thuishoort, maar op dat kaartje bevond Griekenland zich per ongeluk aan de verkeerde, Slavisch-orthodoxe kant van de scheidingslijn.

‘Europa is niet christelijk, maar seculier’, vinden verlichte collega’s-monteurs. ‘Het christendom heeft een belangrijke plaats in Europa, maar binnen een seculier kader.’ Voor hen is juist de seculaire staat één van de meest authentieke Europese uitvindingen.’ Je zou inderdaad verwachten dat de Europese Unie, zoals de meeste van haar lidstaten, een seculiere organisatie is, die zich niet identificeert met een of andere godsdienst en de religieuze overtuigingen van al haar burgers respecteert zonder enig onderscheid of discriminatie. Dat is ook zo, zolang puntje niet al te dicht bij paaltje komt. Een revelerend debatje steekt af en toe de kop op naar aanleiding van de kandidatuur van Turkije voor de Europese Unie. Eén van de bezwaren tegen de toetreding van Turkije is dat Turkije een islamitisch land was en derhalve niet in Europa thuishoort. Nu kun je vanuit de ‘Europese waarden’ veel bezwaren bedenken tegen de toetreding van Turkije tot de Europese Unie, maar dit religieuze argument is wel erg inconsequent. Indien de Europese Unie inderdaad een echte seculiere organisatie was, zou die overweging helemaal niet in de hoofden mogen opkomen. Ze zet het seculiere karakter van de Europese Unie op de helling en maakt er net zo’n crypto-katholieke of -protestantse organisatie van als de meeste van de EU-lidstaten in feite zijn. 

De idee van de seculiere staat komt uit de Verlichting. De Verlichting en het rationalisme worden ook vaak geroemd als hoekstenen van de Europese identiteit. Het zou mooi zijn. Het geloof in de rede en het redelijke, in de fundamentele goedheid van de mens, in het gestaag beter en mooier worden van de wereld dank zij het gebruik van die bijzondere gave die de mens van het dier onderscheidt: het verstand. Dat dit gelóóf er is, lijdt geen twijfel, maar dat er ook redelijk gehandeld wordt en dat de wereld - of althans Europa - sinds de 18de eeuw voortdurend beter geworden is, behoort veeleer tot de mythen over Europa. De post-moderne filosofen hebben de idealen van de Verlichting aan de historische realiteit getoetst en de voosheid ervan aangetoond. Het kolonialisme, de slavernij, twee wereldoorlogen, de communistische terreur, de holocaust, de koloniale oorlogen, de houding van Europa ten aanzien van de Derde Wereld, noem maar op. Je moet wel heel onredelijk zijn om iets redelijks te zien in deze gruwelen-van-Europese-bodem en te blijven geloven dat het Europese rationele en morele denken de wereld ‘beter’ gemaakt heeft. Tenzij je natuurlijk al die gruwelen beschouwt als ‘accidenten’. Maar waarom zouden zulke gruwelen buiten Europa dan ook geen ‘accidenten’ zijn? Waarom is de volkerenmoord in Rwanda en in Bosnië een uiting van typisch Afrikaans of Balkanees barbaars tribalisme, en is de holocaust alleen maar een accident in het Europese parcours naar het schone en het goede? 

Europa is democratisch. Al sinds de Atheense volksvergadering in Athene in de 5^de eeuw voor Christus. In die volksvergadering zetelden zoals bekend alleen vrije mannen. Slaven, vrouwen en in Athene residerende vreemdelingen (de metoikoi), zeg maar gastarbeiders, waren uitgesloten. De Atheense volksvergadering was voor haar tijd een bewonderenswaardige instelling, maar ze heeft niet lang bestaan. Na de teloorgang van de Atheense democratie op het einde van de 4^de eeuw heeft het tweeduizend jaar geduurd alvorens er op sommige plekken in Europa weer democratische instellingen het levenslicht zagen. Er waren natuurlijk de Germaanse volksvergaderingen en de vroedschappen in de steden, maar zulke vormen van lokaal zelfbestuur vindt je overal ter wereld. Daar hoef je niet voor in Europa te zijn. In feite is de geschiedenis van Europa vooral een aaneenschakeling van vorstelijke tirannieën en allerlei verlichte en onverlichte dictaturen, zelfs nadat in sommige landen de adel en later de rijke burgerij een geïnstitutionaliseerde vorm van inspraak veroverd hadden. Democratieën die aan beide seksen en aan arm en rijk een stem gaven, hebben in Europa een traditie die zich dikwijls in decennia laat meten. De heibel over het migrantenstemrecht vooral in het Vlaamse deel van België maakt duidelijk dat politieke medezeggenschap voor ieder die deel uitmaakt van de samenleving nog steeds geen vanzelfsprekendheid is. Op basis van het geografisch beperkte, kortstondige - en in hoge mate formele - bestaan van democratische instellingen concluderen, dat de democratie een wezenlijk kenmerk is van de Europese identiteit, lijkt me op zijn minst voorbarig.

Europa is verdraagzaam. De verlichtingsfilosofen, en daarvoor al de humanisten, hebben vurige pleidooien gehouden voor tolerantie. Met het ontstaan van de democratische instellingen ontstond ook een zekere mate van religieus pluralisme. Diverse religies hebben geleerd met elkaar samen te leven en ook gelovigen en ongelovigen leerden elkaar verdragen. Met moslims hebben sommigen al meer moeite, maar de tijd van de kruisvaarten en de reconquista is toch voorbij. Toch is ook deze religieuze tolerantie een relatief recent fenomeen. Religieus fanatisme, godsdienstoorlogen, vervolgingen, pogroms en discriminatie zijn frequenter voorgekomen en derhalve veel typerender voor de Europese geschiedenis dan pleidooien voor verdraagzaamheid van Erasmussen en Montaignes. Tijdens de Dertigjarige Oorlog, de finale afrekening tussen katholieken en protestanten in de 16^de eeuw, kwam een derde van de Europese bevolking om door slachtpartijen, executies en epidemieën. De Dertigjarige Oorlog is natuurlijk lang geleden, maar veel slachtoffers van de holocaust, die vooralsnog in omvang en gruwel door niets waar en wanneer ook overtroffen wordt, konden nog in leven zijn. Vandaag krijgen xenofobe partijen in vele landen van de Europese Unie een aanzienlijk deel van de stemmen. Rond de moslim migranten wordt een discours ontwikkeld, dat herinnert aan dat over de joden in Duitsland in het begin van de jaren dertig (‘islamieten - parasieten!’), om nog maar te zwijgen van het impliciete racisme dat het migranten- en asielbeleid in veel Europese staten kenmerkt. Zouden we niet liever nog een paar eeuwen wachten alvorens ‘tolerantie’ een wezenskenmerk van de Europese identiteit te noemen? 

Kortom, de Europese identiteit, gebaseerd op de ‘Europese waarden’, is alleen maar een erg flatterend zelfbeeld, de vrucht van zelfgenoegzaam wishful thinking. We denken dat we zijn zoals we ons verbeelden dat we zijn. We denken ook dat we niét zijn zoals we ons verbeelden dat de anderen zijn. De term ‘Europese waarden’ lijkt te suggereren dat deze waarden exclusief een product zijn van Europese bodem en alleen in Europa gerespecteerd worden. Niet-Europese waarden zijn géén waarden of in ieder geval inferieure waarden. Het resultaat is een nieuw soort eurocentrisme, een nieuw superioriteitsgevoel ten aanzien van volken en samenlevingen, die de ‘Europese waarden’ niet zouden toegedaan zijn. Als Europa van Griekenland de democratie geërfd heeft, dan waarschijnlijk ook de onbedwingbare behoefte de wereldbevolking in te delen in ‘wij’ - die naar de woorden van Kavafis ‘alleen maar door de goden overtroffen worden’ - en ‘de barbaren’.

Het collectieve bezit van de productiemiddelen is in moreel opzicht best verdedigbaar tegen het privé bezit, maar de Europese Unie laat zich niet leiden door morele principes. De Europese Unie een product van het Europese kapitalisme en de denkers achter de Europese Gedachte zijn dan ook nooit op de idee gekomen om de kapitalistische en de socialistische productiewijzen moreel tegen elkaar af te wegen. Bij gebrek aan morele argumenten moet het kapitalisme zijn gelijk halen door de gewetens te kopen met de weldaden van de consumptie- en verzorgingsmaatschappij. Maar in Oost-Europa laten die weldaden nog steeds op zich wachten, waardoor de ‘morele voortreffelijkheid’ van het kapitalisme door velen blijft in twijfel getrokken worden. ‘De Oost-Europeanen willen veel te gauw ook het sociale Europa,’ vertelde me een vertegenwoordiger van een belangrijke Belgische bank, die druk bezig was om het neoliberale Europa in Oost-Europa te introduceren. Wanneer de kiezers in Oost-Europa stemmen voor partijen die meehelpen om de eigen, nationale markt open te stellen voor Westerse zakenlui, leggen ze ‘een prijzenswaardige wil tot Europese integratie aan de dag’. Kiezen ze voor partijen die sociale verworvenheden laten primeren op buitenlandse investeringen, dan ‘raken ze niet los uit hun communistische verleden’ en riskeren ze ‘buiten Europa’ te blijven.

In de oude geschiedenis van Europa vinden we een interessant precedent van wat er vandaag aan de gang is. De relaties tussen het Romeinse Rijk en de gebieden buiten de Romeinse limes - zoals de Deense archeoloog Claus Randsborg ze beschreef, in termen van ‘centrum’ en ‘periferie’ - vertonen een treffende gelijkenis met de huidige relaties tussen West-Europa of de Europese Unie en Oost-Europa. Er is natuurlijk in de eerste plaats de geografische gelijkenis: Oost-Europa, het gebied ten oosten van de Rijn en ten noorden van de Donau, heeft nooit of slechts ten dele of slechts voor korte tijd behoord tot het Romeinse Rijk. Maar dat is van bijkomstig belang. Interessanter is het volgende.

In de oudheid bestond in heel Europa een gedecentraliseerde, maar gemeenschappelijke cultuur, die zich uitstrekte tussen het Balticum, de Zwarte Zee en de Atlantische Oceaan en gedragen werd door een zichzelf bedruipende economie. Het politieke ‘centrum’ van dit grote gebied - het Romeinse Rijk - kende een spectaculaire economische ontwikkeling. Als gevolg van de toenemende welvaart en de snelle bevolkingsaangroei werden de lokale economische resources ontoereikend en moesten in toenemende mate gebieden buiten het centrum, in de periferie, geëxploiteerd worden. De Romeinse controle op het economisch interessante deel van de periferie werd versterkt door de gebieden in kwestie in het Romeinse Rijk te integreren. Ook gebieden in de periferie, waar door toedoen van de commerciële contacten met het Romeinse Rijk de lokale producten kwalitatief ongeveer hetzelfde niveau bereikt hadden als de Romeinse producten en zich dus konden ontpoppen als concurrenten, werden ingelijfd. Andere, economisch minder interessante gebieden bleven buiten de limes. Dit leidde tot de vernietiging van de markten en handelsroutes in de periferie, tot de verstoring van economische en politieke evenwichten. Er ontstonden enorme verschillen wat het ontwikkelingsniveau betreft tussen het bloeiende centrum en de kwijnende periferie. Terwijl de inwoners van de geannexeerde gebieden het Romeinse burgerrecht verwierven, bleven degenen die buiten de limes leefden beschouwd worden als ‘barbaren’. 

De vernietiging van de economische en politieke systemen in de periferie leidde uiteindelijk tot de ‘barbareninvallen’. De ‘invallers’ verlieten de gebieden, die door het centrum economisch ontwricht waren en trokken de Romeinse limes over, waarbij die limes eigenlijk geliquideerd werden. De invallers deden dat niet alleen om de rijkdommen in het Romeinse Rijk te plunderen, maar ook om de economische en politieke evenwichten binnen de oude periferie te herstellen. De barbaren vernietigden niet zozeer de beschaving, besluit Randsborg, voordien als de beschaving de leefwereld van de barbaren vernield. 

De vergelijking met wat vandaag in Europa gebeurt gaat niet helemaal op, maar er zijn treffende overeenkomsten. De onstuimige ontwikkeling van de West-Europese economie na de Tweede Wereldoorlog heeft geleid tot een breuk in de economische ontwikkeling van het Europese continent. Ook vroeger kwamen er verschillen voor tussen West- en Oost-Europa, maar ze waren kleiner en de overgang was geleidelijker. De ontwikkeling van de West-Europese economie heeft de Oost-Europese economieën in een onmogelijke concurrentiepositie gemaneuvreerd, waardoor de Oost-Europese producten enkel nog in Oost-Europa zelf of in de arme Derde Wereld aan de man konden gebracht worden. Je zou ook kunnen argumenteren dat de ‘centrale’, West-Europese economie een bepaalde limiet bereikt had, die het aanboren van het economische potentieel in de Oost-Europese periferie noodzakelijk maakte. West-Europa heeft zich na de val van het communistische systeem in ieder geval gretig op Oost-Europa gestort. Daarbij worden, net als in de Romeinse tijd, de economisch interessante gebieden binnen de limes gehaald - een proces dat ‘uitbreiding van de Europese Unie’ heet. De Eurocraten gaan daarbij niet over één nacht ijs, maar dat deden de Romeinen ook niet toen ze Pannonië, Transilvanië en de Balkan annexeerden. De Oost-Europese staten willen zelf graag bij de Europese Unie, maar ook in de oudheid waren er barbaarse elites die zich uit vrije wil aan het gezag van Rome onderwierpen. 

De huidige ontwrichting van de Oost-Europese economieën is niet alleen het gevolg van hun intrinsieke zwakte, een gevolg van hun inefficiëntie, maar ook van het economische beleid van de Europese Unie. Er bestonden lokale markten voor de Oost-Europese producten en veel van die producten zouden ondanks hun soms mindere kwaliteit, hadden ze enige bescherming gekregen, een redelijke kans gemaakt hebben op de West-Europese markt. De sociale neergang had daardoor minder dramatisch geweest. Maar daar is niets van in huis gekomen. Aan de Oost-Europese producten worden door de Europese Unie kwaliteitscriteria opgelegd, waaraan de meeste van die producten onmogelijk kunnen voldoen. De Oost-Europese kandidaat-leden voor de Europese Unie wordt verboden hun lokale markten te beschermen; via de opgelegde privatiseringen worden ze gedwongen hun winstgevende bedrijven aan Westerse ondernemingen te verkopen, omdat er in het land zelf niet voldoende kapitaalkrachtige ondernemingen zijn. West-Europese bedrijven kopen gevaarlijke concurrenten in Oost-Europa op en liquideren ze. Of terwijl de mythe van de lagere kwaliteit van de Oost-Europese producten gewiekst in stand gehouden wordt, krijgen producten uit Oost-Europa binnen de Europese Unie een EU-label opgeplakt of -genaaid en worden verkocht als made in the EU. Het resultaat is, net als in de Romeinse tijd, een totale ontwrichting van de economische en sociale evenwichten binnen de diverse staten, maar ook binnen de Oost-Europese periferie als geheel. Het gevolg is - opnieuw - de komst van barbaren uit Oost-Europa - al laten hun aantallen voorlopig nog niet toe van volksverhuizingen te spreken. Ook van hen kun je zeggen dat ze hun oorspronkelijke woongebieden verlaten en de limes oversteken omdat hun perifere economieën door het centrum ontwricht zijn. En ook nu weer beveiligt het centrum de limes - onder meer door het beschamende Schengenakkoord - en bedenkt theorieën over ‘beschaving’ en ‘barbarendom’ om zijn handelswijse te legitimeren.

Daarmee zijn we terug bij de Europese identiteit. De uitbreiding van de Europese Unie in oostelijke richting is een operatie die een ideologische legitimatie moet krijgen door de Europese identiteit toe te kennen aan economisch-interessante staten en volken en deze vervolgens binnen de Europese limes op te nemen - waarbij de inwoners ‘burgers’ van de Europese Unie worden, met alle (voor)rechten vandien -, en economisch-oninteressante staten en volken als on-Europees of barbaars te bestempelen en de toegang te weigeren. De eerste nieuwe lidstaten worden straks Estland, Polen, Tsjechië , Hongarije en Slovenië - Centraal-Europese landen, die meteen als ‘Europees’ erkend werden. Het zijn ook de meest welvarende landen van het voormalige Oostblok en wellicht ook de gevaarlijkste potentiële concurrenten. Geen Eurocraat maakt er een geheim van dat ze om economische redenen het eerst mogen instappen, maar dat blijkt een wat bevlogener legitimerend discours over de culturele identiteit van deze landen niet overbodig te maken. 

De weg naar de prioritaire toetreding van deze landen werd al gebaand door Centraal-Europese intellectuelen die in de jaren tachtig een discours over Mitteleuropa lanceerden dat ook in West-Europa aansloeg. Michnik, Kundera, Konrád en anderen betoogden dat Mitteleuropa eigenlijk bij West-Europa hoorde en niet bij Oost-Europa of Rusland, waaraan het door de akkoorden van Jalta onderworpen was. Laten we even stilstaan bij deze constructie.

Typerend voor de Centraal-Europese identiteit waren, volgens de meest eloquente ideoloog Milan Kundera in Die Tragödie Mitteleuropas, de Rooms-christelijke wortels, een grote culturele verscheidenheid op een klein oppervlak, een tolerante Centraal-Europese burger die deze verscheidenheid erg op prijs stelde en als een ‘waarde’ beschouwde, een indrukwekkende culturele creativiteit, een grote kwetsbaarheid. Met dit laatste bedoelde Kundera dat de Centraal-Europese volken zo klein en weerloos waren, dat ze door toedoen van hun meedogenloze buren wel eens van de kaart konden verdwijnen. Wie de tekst van Kundera vandaag leest, vraagt zich af hoe in 1984 zoveel mensen hem au sérieux konden nemen. Polen en Hongarije waren elk gedurende vele eeuwen machtige multinationale imperia geweest. Als nationale staten hadden ze absoluut geen prijs gesteld op etno-culturele of religieuze verscheidenheid. In Polen en Tsjechië werden tijdens het interbellum minderheden schaamteloos onderdrukt. Tsjechen en Slowaken verkozen al meteen na het einde van de Koude Oorlog uit elkaar te gaan en eigen staten te stichten, waarbij de Slowaken meteen hun Hongaarse minderheid begonnen te koeioneren - zo tolerant waren Tsjechen en Slowaken en zo verknocht aan culturele diversiteit. Van Kundera’s Centraal-Europese identiteit klopte alleen de grote creativiteit, en dan kun je je nó g afvragen of die in Wenen, Boedapest en Praag echt wel groter was dan in Berlijn, Londen en Parijs. Daarnaast stond Kundera’s constructie van een Centraal-Europese identiteit stijf van de bijna racistische vooroordelen ten aanzien van Rusland en de orthodox-christelijke wereld. Die hoorden niét bij Europa, want daar bestond helemaal géén respect voor culturele diversiteit. Kundera construeerde een Centraal-Europa dat naadloos aansloot bij de West-Europese waarden zoals die in die tijd in Brussel gepromoot werden, en een Rusland dat het perfecte negatief was van West- en Centraal-Europa. Nog maar net noemde de schrijver zich Europees, of meteen zocht hij al barbaren om op af te geven. Maar Kundera’s knutselwerk had succes en Centraal-Europa werd een kleine hype in de jaren tachtig en negentig, ook in het Westen.

In het begin van de jaren negentig kreeg het discours over Centraal-Europa een nieuwe teneur. Tolerantie, culturele diversiteit en dergelijke bleven de vliegwielen van dat discours, maar het Europese karakter van Centraal-Europa werd nu vooral een argument voor de ‘onmiddellijke’ toetreding tot de Europese Unie. Zo werd het ook in West-Europa overgenomen. De landen uit Centraal-Europa klopten aan aan de deur van het huis, dat altijd al ook het hunne geweest was: wie kon hun de toegang lang weigeren? Polen - nog katholieker dan de Poolse paus. Tsjechië, met zijn humanistische traditie van Jan Hus over Masaryk tot Havel, de incarnatie van civil society zelf. Hongarije, de eerste martelaar van de sovjettirannie en vervolgens al tijdens de Koude Oorlog de liberaalste barak in het kamp - vanwege het beetje privé ondernemerschap dat er gedoogd werd. Zo fungeerde voor Centraal-Europa de echo van het Mitteleuropa-discours uit de jaren tachtig als glijmiddel richting Europese Unie in de jaren negentig. 

Wat gebeurt er intussen met het economisch minder interessante gebieden in Oost-Europa - Rusland en de Balkan? Die worden - u raadde het al - als minder Europees gepercipieerd. Laat mij eens iemand citeren. ‘Landen als de Baltische Staten, de Tsjechische Republiek en Slowakije, Hongarije, Slovenië en laten we hopen Kroatië’ streven naar integratie met West-Europa, terwijl in landen waar de Byzantijnse invloed groot is (Rusland, Wit-Rusland, de Oekraïne, Roemenië, Bulgarije en Servië) ‘het communisme dieper wortel geschoten heeft in een oosterse wereldbeschouwing’, omdat het ‘nauwer, zouden we durven zeggen natuurlijker aansluiting vindt bij de latente mentaliteit van deze streken’.

Byzantium, het communisme, een oosterse, dus niet-Europese, dus barbaarse levensbeschouwing (de barbaren leven altijd in het oosten) en de onwil of het onvermogen om te streven naar integratie in West-Europa worden hier vlot even toegeschreven aan landen die eigenlijk vooral hun economische achterstand gemeen hebben. Waarom anders die twijfel over het katholieke Kroatië? Waarom niet ook Griekenland, de erfgenaam van Byzantium, genoemd? Ik citeerde de voormalige secretaris generaal van de NAVO, de heer Willy Claes, in de zomer van 1993, kort voor zou blijken dat deze pleitbezorger van de ‘Europese ethische normen’, die hij onder meer bevroedde in ‘het evenwicht tussen geestelijke en materiële waarden’, zelf niet vies bleek van wel zeer Byzantijnse spitsvondigheden om zich te redden uit een penibele situatie waarin wel zeer oosterse steekpenningen een cruciale rol speelden. 

De Balkan, ten prooi aan economische ontwrichting en sociale spanningen, was voor West-Europa economisch niet interessant of bedreigend en werd als ‘minder Europees‘ want ‘oosters’ buiten de limes gehouden. Er was aanvankelijk geen sprake van dat de Balkanlanden zouden toetreden tot de Europese Unie. Dit standpunt werd gerechtvaardigd door te verwijzen naar de recente oorlogen op de Balkan. Een zo barbaarse regio moest op zijn minst eerst gepacificeerd en genormaliseerd worden voor er van lidmaatschap van de Europese Unie sprake kon zijn.

Dit lijkt een plausibel standpunt, maar gaat uit van een op zich minst wat vervormde perceptie van de realiteit. Er had een oorlog van tien dagen gewoed in Slovenië, er braken oorlogen en burgeroorlogen uit in Kroatië en vervolgens in Bosnië, en het afgelopen jaar kwam het tot een groot militair conflict in Kosovo. Het gezamenlijke oppervlak van de in de opeenvolgende oorlogen betrokken gebieden is ongeveer een tiende van het totale oppervlak van de Balkan - Roemenië inbegrepen. In de overige negen tienden van de Balkan zijn er geen oorlogen, burgeroorlogen en zelfs geen ernstige onlusten voorgekomen (met als enige uitzondering de politieke chaos in Albanië in 1997, die helemaal los stond van de gebeurtenissen in ex-Joegoslavië en nooit als oorlog bestempeld werd). Albanië, Bulgarije, Macedonië en Roemenië hebben zich ver gehouden van de conflicten in Joegoslavië , ze hebben braaf hun wetgeving op de rechten van minderheden aangepast aan de Europese normen, ze hebben geijverd voor een betere onderlinge verstandhouding en voor integratie in de diverse Europese instellingen en toch - let op het taalgebruik in de media - blijft de héle Balkan als één groot probleemgebied beschouwd worden. Zo werd na het einde van de militaire ingreep in ex-Joegoslavië het Balkan Stability Plan gelanceerd - om stabiliteit te brengen op de Balkan. Wat was er buiten Kosovo en eventueel Bosnië dan niet stabiel op de Balkan? Ik zou het niet weten.

Is dit onwetendheid of slordigheid? Beide natuurlijk, maar er is meer aan de hand. Al sinds het begin van de vorige (twintigste) eeuw is de Balkan het voorwerp van een hele reeks vooroordelen. Sinds het einde van de jaren tachtig worden die vooroordelen opgelepeld om de Europese onverschilligheid te legitimeren en als excuus voor het falende beleid ten aanzien van het probleemgebied Joegoslavië. Maar vooral is de Balkan een curieuze rol gaan spelen bij de constructie van de Europese identiteit. 

De neutrale term Balkan voor ‘Balkanschiereiland’ werd bedacht door een Oostenrijkse geograaf in het begin van de 19^de eeuw. Het woord balkan betekent gewoon ‘berg’. Sinds het begin van de 20ste eeuw heeft de term Balkan een negatieve connotatie gekregen. Hij werd een synoniem van ‘barbaars’ en ‘achterlijk’. Die betekenis had "balkan" voordien niet. Er werden in de West-Europese talen woorden bedacht als ‘balkanisering’ in de betekenis van: ‘uiteenvallen van staten in kleinere, niet-levensvatbare en elkaar vijandige staatjes’. Deze negatieve connotaties van het woord ‘Balkan’ ontstonden vooral ten tijde van de Balkanoorlogen in 1912-13. Waren deze oorlogen dan zo barbaars en leidden ze tot het ontstaan van kleine, niet-levensvatbare en elkaar vijandige staatjes? Niets van dit alles was het geval.

Natuurlijk gingen de Balkanoorlogen met grote wreedheden gepaard. Welke oorlog niet? Een internationale commissie deed een onderzoek naar die wreedheden en schreef haar bevindingen neer in het Report of the International Commission to Inquire into the Causes and the Conduct of the Balkan Wars, uitgegeven door het Carnegie Endowment for International Peace in 1914. Op die manier werden die wreedheden bekend en berucht over de hele wereld. Het Carnegie Endowment gaf in 1993 het Report nogmaals uit onder de titel The Other Balkan Wars, waarmee gesuggereerd werd dat er een verband bestond tussen de oorlog in Bosnië en de Balkanoorlogen van 1912-13. Die suggestie paste in het populaire beeld van de Balkan als de arena van eeuwenoude etnische haat en conflicten - een beeld dat berustte op een karikaturale veralgemening van wat tijdens de Balkanoorlogen gebeurd was.

Want wat blijkt? De geschiedenis van de Balkan omvat een periode van bijna vierhonderd jaar, van de 15^de tot de 19^de eeuw, gekenmerkt door de afwezigheid van oorlogen tussen de diverse Balkanvolken. Sommige historici gebruiken zelfs de term pax ottomanica. Er kwamen opstanden voor, soms met een massaal karakter, die wreed onderdrukt werden, maar dit waren opstanden tegen het feodale systeem, tegen corruptie en te zware belastingen, van onderdrukte bevolkingen tegen onderdrukkers, van christenen tegen moslims, maar ook van moslims tegen moslims. Deze conflicten hadden nooit een etnisch karakter. 

In 1830 leidden twee zulke opstanden tot de onafhankelijkheid van Griekenland en Servië. Naast ontevredenheid over een aantal wantoestanden was voor het eerst ook de ideologie van het nationalisme een motor achter deze opstanden. Voor het eerst werden gebieden etnisch gezuiverd. In de loop van de volgende decennia werd een aantal kleinere oorlogen uitgevochten van Griekenland en Servië tegen het Osmaanse Rijk. Deze oorlogen waren voornamelijk ingegeven door het verlangen naar uitbreiding van het nationale grondgebied. Ook deze oorlogen gingen gepaard met etnische zuiveringen.

De vestiging van etnisch-nationale staten, die op de Balkan zulke rampen veroorzaakt heeft, was dus niet de voortzetting van ‘eeuwige etnische conflicten’, maar het gevolg van het verzet tegen het Osmaanse feodale systeem en van het binnendringen op de Balkan van het Westerse gedachtegoed, waartoe ook het nationalisme behoorde. Van Herder tot Wilson hebben Westerse denkers de voortreffelijkheid van de etnisch-homogene staat geprezen. Toen al stonden op de Balkan, net als vandaag, de West-Europese landen model. 

De oorlog van 1877-8 die Bulgarije, Montenegro, Servië en Montenegro de onafhankelijkheid bracht, was in eerste instantie een Russisch-Osmaanse oorlog, waarin de Balkanvolken zelf slechts een gering aandeel hadden. Het eerste gewapende conflict tussen twee Balkanvolken was de Bulgaars-Servische oorlog van 1886, die slechts een week duurde en veeleer een operette leek. De strijd tussen Bulgarije, Griekenland en Servië om het bezit van Macedonië in de periode van 1878 tot 1912 werd ook door middel van terroristische aanslagen uitgevochten en mondde uit in de fameuze Balkanoorlogen van 1912-13. Deze Balkanoorlogen zijn het eerste en enige voorbeeld van een echte, authentieke, omvangrijke en home-made volkenoorlog in de geschiedenis van de Balkan - vóór de oorlogen in Joegoslavië van de jongste tien jaar. De Eerste Wereldoorlog is uitgebroken naar aanleiding van de moord op de Habsburgse aartshertog in Sarajevo, maar die moord is uiteraard niet de oorzaak van de Eerste Wereldoorlog. Servië werd aangevallen door Oostenrijk-Hongarije, maar de andere Balkanlanden zijn pas later en onder grote druk door de Westerse mogendheden in het conflict meegesleept. Hetzelfde deed zich voor tijdens de Tweede Wereldoorlog. Natuurlijk hebben mensen in Joegoslavië en elders op de Balkan elkaar massaal naar het leven gestaan, maar dat gebeurde tijdens de Tweede Wereldoorlog nog op veel andere plaatsen in Europa. Je kunt de twee wereldoorlogen dan ook niet laten meetellen als bewijs voor de wreedaardigheid van de Balkanvolken, want ze demonstreren even goed de wreedaardigheid van de West-Europese volken. 

Er is hoe dan ook geen enkele reden om de Balkan een uitzonderlijk gewelddadig karakter toe te schrijven. Wie de oorlogen, burgeroorlogen en andere slachtpartijen in de rest van Europa in dezelfde periode - 19^de en 20^ste eeuw - voor zijn geestesoog laat passeren, ziet ook daar het bloed in stromen vloeien: de Oostenrijk-Italiaanse oorlog van 1848-9, de Krimoorlog in 1853-56, de Oostenrijk-Italiaanse oorlog van 1859, de oorlog van Pruisen en Oostenrijk met Denemarken in 1864, de Pruissisch-Oostenrijkse oorlog van 1866, de Frans-Duitse oorlog van 1870-71 en dan laat ik de vele opstanden, gevolgd door wrede onderdrukking, en de oorlogen in en om de koloniën nog buiten beschouwing. De Eerste Wereldoorlog eiste twintig miljoen; alleen al tijdens de slag bij Verdun sneuvelden één miljoen soldaten. Daar kunnen ze op de Balkan niet aan tippen.

De term ‘balkanisering’ is nog zo’n punt. Wat tijdens de Balkanoorlogen, toen die term bedacht werd, gebeurde was precies het omgekeerde van ‘balkanisering’. Kleine, nauwelijks leefbare staatjes breidden hun grondgebied juist aanzienlijk uit - ten koste van het Osmaanse Rijk - en werden daardoor veel leefbaarder staten. Bejegenden deze staten elkaar met een buitengewone vijandschap? Bulgarije werd naderhand inderdaad - net als Hongarije, Duitsland en de andere verliezers uit de Eerste Wereldoorlog in West-Europa - gewantrouwd en diplomatiek geïsoleerd, maar de andere Balkanlanden konden het over het algemeen uitstekend met elkaar vinden. Ook hier weer vraag je je af waar de term ‘balkanisering’ eigenlijk op slaat. Je zou natuurlijk de resultaten van de jongste oorlogen op de Balkan ‘balkanisering’ kunnen noemen. Dat is dan pure chance voor de verzinners van die term dat hun vlag tachtig jaar later eindelijk een lading dekt. Overigens valt nog af te wachten of die kleine ex-Joegoslavische staten inderdaad niet levensvatbaar zijn.

Twee geleerde vrouwen hebben dat tendentieuze beeld van de Balkan in het Westen geanalyseerd en aangeklaagd: de Bulgaarse Maria Todorova in Imagining the Balkans (New York & Oxford: Oxford University Press, 1997) en Vesna Goldsworthy in Inventing Ruretania. The Imperialism of the Imagination (New Haven & London: Yale University Press, 1998). Todorova gaat uit van het begrip ‘oriëntalisme’, zoals Edward Said dat invulde en noemt de perceptie van de Balkan, ingegeven door vooringenomenheid, economische en politieke dominantie en gevoelens van superioriteit ‘Balkanisme’. De jongste tien jaar werd dat ‘balkanisme’ op een geraffineerde wijze ingebed in het grote discours over de Europese identiteit en de Europese waarden. Het beeld van de Balkan werd, zoals ik al zei, geconstrueerd als de antipode van de Europese Unie, of de Europese Unie vertegenwoordigde het volmaakte tegendeel van alle verwerpelijke eigenschappen, die de Balkan werden toegeschreven. Op de Balkan vielen staten uiteen in kleinere staten, terwijl in West-Europa staten juist opgingen in een prachtig nieuw geheel, de Europese Unie. Op de Balkan richtte het nationalisme ravages aan, terwijl in West-Europa het nationalisme juist bezig was te verdwijnen als een achterhaalde ideologie. Op de Balkan heerste etnische onverdraagzaamheid, terwijl in de Europese Unie gebouwd werd aan een harmonieuze multiculturele samenleving. Etnische zuiveringen en genocide, die als een bloedrode draad door de geschiedenis van de Balkan heetten te lopen, waren in West-Europa ondenkbare aberraties. 

Deze beweringen over de Balkan konden eigenlijk alleen maar betrekking hebben op een deel van Joegoslavië; elders gebeurde er niets van dat alles. De andere Balkanlanden vielen niet uiteen, de relaties tussen de etnische gemeenschappen verbeterden geleidelijk, etnische zuiveringen en genocide kwamen helemaal niet voor. Maar was wat over Europa verteld werd wel zo waar? Waren er ook binnen de Europese Unie soms geen staten die door separatisme geteisterd werden en dreigden delen van hun grondgebied te verliezen of uiteen te vallen in kleinere staten? België, Frankrijk, Italië, Spanje, het Verenigd Koninkrijk schieten me te binnen. Bestond er soms binnen de Europese Unie geen nationalisme meer, dat nog steeds de nationale belangen deed primeren op de belangen van de andere lidstaten of van de Unie in haar geheel? Nationalistische partijen behalen in verscheidene West-Europese landen naar verhouding méér stemmen dan in de Oost-Europese landen. Was binnen de Europese Unie het culturele pluralisme wel zo’n vanzelfsprekende verworvenheid, wanneer xenofobe en/of etno-centrische partijen zulke beangstigende verkiezingsresultaten behaalden? De genocide op de Joden in West-Europa was in historisch perpectief - het perspectief dat de monteurs van de Europese identiteit zo graag hanteren - pas gisteren gebeurd, net voor de Volksduitsers het slachtoffer werden van de grootste etnische zuivering uit de recente Europese geschiedenis - hun verdrijving uit Polen, Tsjechië, Hongarije en Joegoslavië. 

De waarden waarmee de Europese Unie zich zo graag opmaakt blijken maar een dun en schilferig laagje make-up. De realiteit ziet er veel minder flatterend uit. Die Europese waarden hebben in vele gevallen maar een korte en smalle historische traditie. Gebeurtenissen in het recente verleden maken duidelijk hoe makkelijk Europa zijn Europese waarden opzij schuift en hervalt in barbaarsheid. Ziet de realiteit binnen de Europese Unie er vandaag zo humaan uit? Hoe passen discriminatie, nationalisme, vreemdelingenhaat, epidemisch geweld als voetbalvandalisme en verkeersagressie, negationisme en dergelijke - om maar een paar producten van Europese bodem te noemen - in het Europese waardensysteem? Al het barbaarse dat Europa heeft voortgebracht en voortbrengt, wordt - naar mijn smaak wat al te vlot - uit dat flatterende zelfbeeld weggeschminkt. Maar de zelfvoldane retoriek over de Europese identiteit heeft de angst niet doen verdwijnen. De opkomst van etnisch-nationalistische en xenofobe neofascistische partijen doen niet alleen afbreuk aan het flatterende zelfbeeld, ze vormen op den duur ook een bedreiging voor de hechtheid van de Europese Unie zelf. De Balkan, zoals Europa zich die voorstelt, dat barbaarse oord van redeloze stammenhaat en stammentwisten, is het kwade ego van Europa, het imaginaire gebied waarheen Europa al het barbaarse dat het in zich weet verbannen heeft. De volken van de Balkan zijn, in de bijbelse betekenis van het woord, Europa’s zondebokken geworden, waarop de ongerechtigheden uit verleden en heden geladen worden en die de woestijn ingestuurd worden ten einde Europa van haar zonden te reinigen. Daarom klinkt het Europese discours over de barbaarse Balkan soms een als een wanhopige bezwering om de eigen boze geesten te bedwingen en hun terugkeer te verhinderen.

Laat ik het om te besluiten zo zeggen. Het is beter op te houden met onze grootspraak over de Europese identiteit tot enkele eeuwen van vreedzaam en verdraagzaam samenleven, van echt pluralisme kunnen opwegen tegen de vele eeuwen van onverdraagzaamheid, onvrijheid en geweld. Het is verstandiger te beseffen dat onverdraagzaamheid en onvrijheid veel representatiever zijn voor Europa dan verdraagzaamheid en democratie, dat onze illusoire Europese identiteit geen enkele bescherming biedt tegen ‘accidenten’. De Europese waarden zijn geen historische verworvenheden, maar principes op basis waarvan we moeizaam en niet altijd even oprecht proberen om een humanere samenleving op te bouwen. Er zijn geen garanties voor de toekomst. Europa heeft nog alles te bewijzen.
 

Deze tekst is naar voor gebracht in het kader van de Europalezingen in de Bottelarij in Brussel op 25 mei 2000. 
© Raymond Detrez, 2000.